Eigen samenvatting (GH) van de podcast 'Polarisatie' van 'De Correspondent', 20-4-2024. Lex Bohlmeijer is daarin in gesprek met Bart Brandsma, filosoof en polarisatie-expert, die eerder het boek 'Polarisatie, inzicht in de dynamiek van wij-zij denken' (2016) schreef:
De podcast gaat over het gif van wij-zij-denken en hoe daaraan te ontkomen. Conflicten waren er altijd al en hangen veelal samen met schaarste, met allemaal hetzelfde willen. Met conflicten is op zich niets mis. Ze horen bij mensen. We moeten ermee omgaan. Vrede is een rij conflicten waar we goed mee omgegaan zijn. Pas bij polarisatie, als het wij-zij erbij wordt gehaald en de ruimte van het stille midden in de knel raakt, ontstaat er gif. Wij-zij-denken is het uitvergroten van conflicten.
Brandsma onderscheidt vijf rollen: pusher, joiner, het zwijgende midden, bruggenbouwer en scapegoat. De cruciale vraag is altijd of je nog in het midden kunt staan. Want bij polarisatie wordt dat moeilijker. In polarisatie wordt er ook iets met de eigen identiteit gedaan.
De pusher (eigenlijk een leider die zichzelf idealist noemt) probeert de mensen van het midden te dwingen om te kiezen voor wij óf zij door 'brandstof' (olie op het vuur) te leveren en druk te zetten: polarisatiedruk. Het wordt dan moeilijker om in het stille midden te blijven staan. Identiteitsgerichte uitspraken versterken het wij-zij-denken. 'Ben je voor of tegen mij?' Als pushvoorbeeld wordt Trump genoemd. Het belang van wij-zij ligt doorgaans in macht, en narcisme kan dus zomaar een rol meespelen. Opmerkelijk in het proces is dikwijls de dynamiek volk versus elite (wij-zij). Natuurlijk, we kunnen niet zonder wij-zij, maar de dialoog moet open blijven. De bruggenbouwer probeert de pushers, die vooral in een monoloog staan, in dialoog te brengen.
Joiners zijn het vaak niet helemaal met één van de polen eens, maar kiezen op punten: 'Hij/zij heeft wel een punt.' Het kleur bekennen kan ze bovendien een zekere status geven. En natuurlijk zullen ze aangeduwd worden richting pusherschap.
In een polarisatieproces kan het zo noodzakelijke stille midden erg uitdunnen. Zij die tot dan toe neutraal of onverschillig stonden in wat er gaande is, kunnen zich gedwongen voelen positie te kiezen. Silence is complicity, je mond houden maakt je medeplichtig. Sommige groepen horen beroepsmatig bij het midden, denk aan beroepsneutralen als politiemensen, burgemeesters, rechters en journalisten. Maar ook andere betrokken mensen kunnen in het midden zitten. Het midden is onontbeerlijk voor de vrede, maar wordt onder druk gezet door de polen (de pushers). Als het midden er niet meer zou zijn, bestaat alleen nog zwart-wit. Het staande houden van het midden is niet vanzelfsprekend. Die stille groep heeft eigenlijk ook leiders nodig, net zoals aan de polen leiders staan. In het midden wordt de verbinder, de bruggenbouwer soms zomaar ook de scapegoat, het zwarte schaap. Daar in het midden zijn empathie en het opschorten van een oordeel nodig. Dat er geluisterd wordt naar de verhalen. Er is beeldend vermogen nodig, meer dan analytisch vermogen. En het durven vasthouden aan het niet-weten. Juist kwetsbaarheid en voorzichtigheid kunnen een krachtig leiderschap opleveren. Om op het spoor te komen van wat de mensen echt bezighoudt en het verhaal te vertellen dat in het midden leeft.
Het gaat er niet om polarisatie uit te bannen, maar om het te hanteren. Juist in het midden zitten de mensen die woorden weten te geven aan het proces, zonder uit te zijn op de Nobelprijs voor de Vrede. Wat kun je doen als mens van het midden? Je kunt de pijn uitspreken, de ene kant en de andere verwoorden, naast elkaar zetten. Het journalistengilde kan hierin katalysator zijn en behoort dat misschien ook te zijn. Evenwichtige journalistiek is podium verschaffen met hoor en wederhoor, ook de worsteling laten zien, het dilemma opzoeken, het nog even niet weten. Dan kom je dus bij de silent uit.
Pagina geschreven 21-4-2024