In de eerste helft van de 80-er jaren vierden we een aantal jaren achter elkaar uitgebreid zomervakantie in de boswachterswoning in Herzberg am Harz. Via via waren we in contact gekomen met het boswachtersechtpaar dat er woonde, omdat ze in de vakantie, steeds voor een maand, oppas zochten voor hun huis en honden. Herzberg lag toen niet ver van de grens met de DDR. Op diverse plaatsen hebben we in die jaren die grens toen bezocht en over het IJzeren Gordijn heen naar de 'gevangenenwereld' achter het Gordijn gekeken. Ik vond de hekwerken en de wachttorens imponerend. Die ervaringen hebben bij mij de interesse voor de mensen van 'daar' aangewakkerd.
In 1988 huurden wij in de zomervakantie een huisje in Hongarije, toen geen gebruikelijke vakantiebestemming, want achter het IJzeren Gordijn. De eerste scheurtjes in dat gordijn zouden pas een jaar later, overigens ook in Hongarije, ontstaan. Aan het Balatonmeer leerden we een Oost-Duits echtpaar kennen. Ze waren voor hun vakantie met hun Trabant uit een dorp nabij Dresden gekomen. Hun keuze qua bestemmingen was erg beperkt. Dat IJzeren Gordijn intrigeerde me nog altijd en wellicht ook daarom raakten we min of meer bevriend met Roland en Käthe. Zij beseften in hoge mate dat ze gevangen gehouden werden. Roland maakte daar ook dikwijls cynische grapjes over. Ik begreep daar dat de DDR nog heel wat erger afgeschermd was dan Hongarije.
Na die vakantie hielden we telefonisch contact. Dat liep via het werk van Käthe en ook wel via hun buren, die telefoon hadden. Toen wilden ze zelf ook graag telefoon en ze ontdekten dat, als ze buiten werktijd telegrammen wilden bezorgen, dat zou kunnen. Zo gebeurde. In onze telefoongesprekken hoorden we geregeld de 'klik' van het in- of afschakelen van de controlerende overheid, die beducht was voor republieksgevaarlijke activiteiten.
In maart 1989 kregen wij een visum om onze vrienden te bezoeken. Dat werd een openbaring. De visa met de verplichte reisdata en de voorgeschreven grensovergangen, het vastliggende autokenteken, het bij aankomst melden op het politiebureau, het verplichte overnachtingsadres, waarbij onze vrienden wisten dat er 's nachts zeker gecontroleerd zou worden op aanwezigheid van onze auto. En dan de verplichte geldwissel aan de grens: per dag en per persoon een minimum bedrag aan Westmarken te wisselen voor eenzelfde bedrag aan de zeer veel minder waard zijnde Ostmarken. Die Ostmarken maakten we echter bij lange na niet op, omdat je er eigenlijk niets mee kon: veel winkels waren leeg. En dan de controles bij binnenkomst in en vertrek uit het land. Werkelijk alles werd nagekeken. Ik had een lampje in de auto om bijvoorbeeld de kaart te kunnen bijlichten. Dat lampje had een krulsnoer naar de sigarettenaanstekeraansluiting. Ze moesten heel zeker maken dat daar niet iets van een zender aan verbonden zat. Ik had een gastank in de auto. Daar moest de kap vanaf geschroefd worden. Zoals daar zijn we voordien en nadien nooit meer gecontroleerd. Op de terugweg was ik verbaasd om al aan het begin van de file voor de douanecontrole iedereen de achterbank uit de auto te zien halen. Ik had geen idee hoe dat bij mijn auto moest. Ik liet het erop aankomen en toen we na een tijdje aan de beurt waren en ik op mijn nalatigheid werd aangesproken, legde ik de beambte uit dat ik niet wist hoe die achterbank uit te nemen en vroeg ik hem de Strassenhilfe voor me te bellen. Hij wist daarop zijn hand zo'n beetje tussen de zitting van mijn achterbank te klemmen en accepteerde mijn manco. Ik had een zak met zelf geplukte pruimen achterin. Wat dat was, vroeg hij. 'Pflaumen', zei ik en ik bood hem een paar aan. Hij weigerde ijzig.
Tijdens dat verblijf bij onze vrienden reden we met mijn auto, niet met hun Trabant. Onze vrienden vonden het geweldig mee te rijden in een West-Auto. In het restaurant was bestellen soms moeilijk. Op een keer bestelden we van de kaart, maar veel daarvan zou niet voorradig zijn. Zelfs aardappels niet. Totdat Trix en ik Nederlands met elkaar praatten. Toen kwam de chef aan onze tafel, maakte excuus en toen konden we bestellen wat we wilden. Zoiets leert snel. Het gebeuren kwam onze vrienden vooral bekend voor.
Käthe had een oude tante in Hannover, met wie er eigenlijk geen contact was. Ze bedacht dat ze zou kunnen aanvragen haar tante te mogen bezoeken. Als dat zou mogen en als Roland ook mee zou mogen, dan wilden ze via Hannover naar Nederland reizen. Als zij alleen voor zichzelf toestemming zou krijgen, dan wilden ze ervan afzien. En ja, ze kregen samen toestemming, maar op voorwaarde dat ze zouden reizen per trein. Ze veronderstelden zelf dat reizen per Trabant het risico dat ze niet zouden terugkeren te groot zou maken. In juli 1989 kwamen ze over. We hadden afgesproken op het station in Rheine. Op weg daarheen stopte ik bij het Duitse douanekantoor om na te vragen hoe het best te handelen. De beambten daar gaven te kennen het mooi te vinden dat ik Oost-Duitse vrienden wilde helpen. Als je van Rheine komt, zeiden ze, kom weer hierlangs. Dan regelen we het. En inderdaad: het kostte even een halfuurtje, maar toen hadden ze allebei een West-Duits paspoort, geldig voor de duur van het verblijf in Nederland, gratis. Bij terugkeer in hun eigen land, per trein, hebben ze die paspoorten in hun schoenen meegesmokkeld.
De Muur viel op 9 november 1989.
Ik las 'De nomade' van Anya Niewierra. De hoofdpersoon, Olga Liebke, woont in het Harzgebergte. Ze heeft een dementerende vader die ooit een andere identiteit aannam en die in zijn dementie naar buiten komt met een geheim verleden. Hij zal uiteindelijk niet haar echte vader blijken te zijn. Als journaliste gaat ze op onderzoek uit in de driehoek Polen, Litouwen en Belarus. Daar volgen spannende ontwikkelingen, die een beeld geven van hoe een dictatuur kan verworden en die haar terugbrengen naar de Harz en naar zichzelf.
Bijzonder hoe het boek mij terugbracht bij het beschreven deel van mijn en onze eigen geschiedenis. Mooi om het nog eens op een rijtje gezet te hebben.
Pagina geschreven 20-8-2026