-------

IJs bij 'De drie zussen', 19-6-2017
Elke twee weken ga ik een dag naar mijn nu 97-jarige en praktisch blinde vader. Toen het eerder dit jaar een warme dag was, memoreerde hij hoe hij meer dan zestien jaar geleden bij zulk weer met mijn moeder samen naar het bos reed om daar stilletjes te zitten. Vanmorgen moest ik daaraan denken en met drie klapstoeltjes in de auto en een bak kersen voor daar in het bos zijn we naar hem toe gegaan.
Daar voelde hij meteen voor: naar het bos. Van zo'n tien jaar geleden kende ik de plek waar ze dan gingen zitten, mijn vader en moeder, dicht bij een soort parkeerterreintje. Daar wilde ik heen. Maar na honderd meter was de weg er naartoe afgesloten voor auto's, uitgezonderd aanwonenden. Ik aarzelde, stopte even, maar besloot dat ik me nu niet meer terug liet sturen. Maar wel de laatste keer dus, wist ik. Het parkeerterreintje vond ik niet meer. Logisch ook als er geen auto's meer mogen komen. Ik besloot door te rijden tot de plek waar het Amerongse fietspad begint. Dat moest wel een plek zijn met herinneringen voor mijn vader. Bij het pad naar Elst en het weggetje naar Hannes Huu.
We zaten een half uur toen er geritsel was tussen de struiken en ziedaar: de boswachter. Met een vriendelijk gezicht keek hij naar ons en kwam naar ons toe. 'U weet dat u hier niet mag komen met de auto?' Ik wist het. 'Ik moet u bekeuren', en hij sloeg op een zak in zijn broek. 'Ik heb er rekening mee gehouden', zei ik naar eer en geweten. 'Ik heb gedacht: dan moet het maar een keer vijftig euro kosten.' 'Honderdtachtig', zei de boswachter, '81 voor hier parkeren en 81 voor inrijden waar dat niet mag en dan komt er nog tweemaal negen euro administratiekosten bij.'
Ik legde uit waarom ik besloten had het er op te wagen en zijn vriendelijke houding verried allang dat ik wel onder die bekeuring uit ging komen. Hij legde uit dat er te veel McDonalds-afval en zelfs drugsafval in het bos gevonden werd en dat ook daarom de boel voor auto's was afgesloten. 'Maar u moet wel nu inpakken en wegwezen', besloot hij. We pakten de stoeltjes en de rollator in. De kersen waren nog niet op. 'Dan gaan we maar een ijsje eten', concludeerde ik. En de boswachter: 'Als u terugrijdt de lus mee maken en de Kerkewijk recht oversteken. Daar ziet u bij 'De drie zussen' een kraam met goed ijs.
Het terrasje was in de schaduw en er waren stoeltjes leeg, maar voordat we met rollator en al daar waren, waren alle stoelen ingenomen, onder andere door kinderen en hun (groot)ouders. Niemand voelde zich geroepen een stoel vrij te maken, dus ik ging terug naar de auto voor onze klapstoeltjes. Toen ik daarmee terugkwam, reikte de ijsman, door het loket, net zijn eigen stoel aan aan mijn vrouw. Een gebaar van liefde, zo zag ik dat! Hij was vriendelijk, deze man. Met een brok in de keel vroeg hij of de oude man mijn vader was. Toen ik bevestigde zei hij dat het goed was om voor hem te zorgen. 'Ik kan niet meer voor mijn vader zorgen', zei hij. 'Hij is dood. Niet dat-ie niet sterk was, maar hij kreeg kanker. Hij is geopereerd, in Marokko, maar het kwam niet goed.' Ik zag een traan op zijn gezicht.
Vlak voor we vertrokken kwam ook de boswachter een ijsje eten. Een goed adres, ja.
Hij is nu 97, mijn vader. Het contact vervaagt geregeld. Ik ben gewend hem (vrijwel) elke dag even te bellen. Vandaag is het zondag. De kerkdienst van de kerk waarin ik geestelijk opgroeide, is heel belangrijk voor hem. Ik heb in de uitwisseling van vakantiedata onder broers en zussen begrepen dat vanaf vandaag een aantal weken de kerkdienst die hij luistert om 10 uur zal zijn, een half uur later dan normaal.
Gisteravond heb ik hem rond negenen gebeld en alvast gemeld dat de kerk vandaag om 10 uur zal beginnen.
Nu bel ik hem om kwart voor 10. Zijn telefoon gaat over. Als de kerktelefoon op aan staat, krijg ik bezettoon. Dat weet ik uit ervaring. Hij neemt op en meldt zich wat gespannen. Dat de kerk vandaag om 10 uur begint, zo vertel ik hem. Hij blijkt al een tijdje met de kerktelefoon in de weer. Omdat hij praktisch blind is, moet hij alles op de tast doen. 'Ik heb hem al een paar keer aan en weer uit gezet', zegt-ie. 'Hij doet 't niet.' Ik zeg hem dat het kwart voor tien is en dat de dienst om 10 uur begint. Hij vraagt me hoe laat het nu is. 'O', zegt-ie dan, 'goed dat je belt. Dan probeer ik het zo weer.' Ach, wellicht heeft om 9 uur ook al een broer of zus gebeld om te herinneren aan de gewijzigde begintijd. Het is zo weer weg allemaal!
Mijn vrouw hoort het gesprek op de achtergrond. Zij heeft veel ervaring met ouderen die verzorging nodig hebben. 'De tijd veranderen is een ramp voor die mensen', hoor ik haar mompelen.
Later, als de dienst bezig is, is-ie in gesprek. Ik denk dat het toch gelukt is!
Mooi dagje bij mijn vader vandaag. Als ik aankom, is hij bij het groepje geheugentraining. Dat is kennelijk naar dinsdag verplaatst. Ik zie het aan de rij rollators voor de tuinkamer. Hij is blij verheugd, als altijd. Maar hij wordt steeds ouder en dat is te zien ook. 'We zitten nou zeker bijna tegen de langste dag aan', zegt-ie en hij bedoelt kennelijk dat het medio juni is. 'Nee', zeg ik, we zijn alweer verder. 'Juli al?', vraag hij. 'Nog verder', zeg ik. 'Goeie grutten, augustus al?' Ik denk aan het drukke verkeer op de autoweg. De vakanties gaan voorbij. Ieder is op weg van start naar eigen finish, maar vanmorgen hadden veel mensen wel erg veel haast. Wat een rust dan hier. Zomaar achter de tijd aan te kunnen lopen.
De warme maaltijd smaakt hem als altijd weer goed. En toch is hij mager geworden. Terwijl ik na het eten nog even in de agenda waarin we elkaar wat op de hoogte houden snuffel, valt-ie rap in slaap. Vredig zit-ie erbij. Ik loop er even uit, haal wat druiven en pruimen. Een verkeersregelaar bij de wegwerkzaamheden ter plaatse schudt zijn hoofd om mijn onnozelheid, wat zeg ik: hij snauwt me af. Man, wat maak je je druk, denk ik. Als ik terug ben wil hij dat we een psalm inzetten, maar ik houd hem tegen, want ik hoor de koffiejuffrouw bij de buurman of buurvrouw, dat wisselt steeds. 'Eerst maar koffie drinken', zeg ik. Daarna drinken we thee bij een neef op de boerderij en ik haal ijs en aardbeien. Daarna is het tijd voor het toilet en daarvoor ga ik liefst terug naar zijn eigen kamer omdat daar het minste fout kan gaan. Ach, als je niet zien kunt en bijna 98 bent ... Maar hij heeft wel oren naar een spekpannenkoek, dus meteen na het toilet weer de auto in, nu naar 'De Bijenmarkt'. Goed gevulde spekpannenkoeken. Ik moet het voorsnijden allemaal, maar dan komt het tot de laatste kruimel naar binnen.
Als-ie dan weer plaatsneemt in z'n stoel, zeg ik: 'Zo lijkt 't me wel genoeg voor vandaag.' 'Dat zou ik denken', reageert-ie. En dan ga ik er van tussen. Het is echt genoeg geweest, want hij komt niet op het idee mee te lopen tot de trap, alwaar hij me anders nog wel eens meldde: 'Denk erom, als ik geroepen word, moet ik gaan.' Dankbaar blijft-ie achter.
Hij zit te slapen als ik binnenkom. Maar hij is tevreden, zoals altijd. Niemand kan het beter hebben dan hij. Er ligt een boekje waarin een foto waarop hij als jonge man zit te melken, een lange pijp in de mond. Dan komen de koeienverhalen, vooral die uit de oorlog. Hoe er geëvacueerd moest worden naar Lekkerkerk en hoe hij een hele nacht op een boot met meer dan negentig koeien onderweg was. Er zijn meer van dit soort verhalen, maar ze schieten hem niet te binnen vandaag. Wel die van een voettocht met twee koeien naar Wageningen, om ze voor de Duitsers te verbergen. Want die Duitsers aten alles op als ze de kans kregen. De verhalen zijn langzaamaan belegen, maar door de tijd ook aangezet. Nadat de Duitsers waren binnengevallen, capituleerden ze op 10 mei 1940, meent hij. Maar hij laat zich gemakkelijk corrigeren. Het waren immers de Nederlanders die op 15 mei capituleerden.
Ik lees de kaarten die hij kreeg voor zijn 98ste verjaardag nog eens voor. Ontroerend is deze tekst van een achterkleindochter van nog geen acht jaar oud: 'Ik wens u een fijne nieuw levensjaar gewensd en ik vind het zo bijzonder dat u zo lang op aarde blijft. Groeten, A., u achterkleindochter.'
Het is rustig aan zijn tafel in de eetzaal. De mevrouw die vaak tegenover hem zat is na mijn vorige bezoek plotseling overleden. Twee andere dames zijn ziek. Maar het eten smaakt hem weer prima.
Na zijn middagslaapje gaan we eropuit, een ijssalon met reputatie kennen we. IJs is geen probleem voor mijn vader. Als we langs het tehuis rijden waar zij woonde , informeert hij naar de vroegere vriendin van mijn moeder. Even weet hij niet meer dat ze inmiddels overleden is. Zoals steeds meer tijdgenoten overleden zijn. Misschien wel bijna alle.
Blij verrast was hij vanmorgen, toen ik hem bij de geheugentraining oppikte. Z'n geheugen laat hem in de steek en de training verandert daar niets aan. 'Nee, dat is voor de gezelligheid', vindt hijzelf.
Hij meende dat mijn zoon onlangs een jongetje erbij gekregen had en vroeg me of zijn zwager en zus in Zeewolde nog wel leven. En pepernoten wilde hij wel, want nu Sinterklaas 'toch achter de rug is' (27 november) moesten die maar op. Het waren er alleen te veel!
Een paar oude herinneringen haalt jij op. Natuurlijk ook van 85 jaar geleden, toen zijn moeder overleed. En van zijn lagereschooltijd. Hij is altijd op klompen naar school gegaan, zo begreep ik. Dat was gewoon. Ieder had een kapstok en een vak voor de klompen.
De verwarming heeft-ie nog niet aan en hij is blij dat de warmte weg is. Daar kan hij niet meer tegen. 'Ik heb het liever koud dan te warm.' Maar ach, de thermometer op zijn kamer geeft toch 20 graden aan.
Uit wilde hij niet vandaag, vorige keer ook al niet. Vorig winter wilde hij ook meestal niet. Pas toen het voorjaar werd, kwam dat terug.
Na het avondeten klimt-ie op de hometrainer en daarna brengt hij me weg tot het trappenhuis. Zelf loopt-ie nog door tot het einde van de gang in de andere vleugel, om daarna naar zijn kamer terug te keren. 'Ik heb hier in de gang al heel wat stappen staan', zegt-ie.
In de drukte van de autoweg zingt de psalm die hij na het eten wilde zingen nog bij me na: 'Mijn hart, o Oppermajesteit, is tot uw lof en dienst bereid.'
Vandaag bij mijn vader geweest. Onlangs, in Zuid-Afrika, had ik een droom die gelukkig geen waarheid was en die naar ik hoop nooit waarheid worden zal. Mijn vader was in die droom in de war en erg tegendraads en eigenlijk onmogelijk tegelijk. Mijn broers en zussen verwachtten van mij, die immers in de psychiatrie gewerkt had, het onmogelijke. Ik kon de angst en het weerbarstige verzet van mijn vader niet breken. Ik was totaal machteloos. En ik stelde mijn broers en zussen teleur. Overstuur werd ik wakker.
Mijn vader is goedmoedig, tevreden en bij tijden al voor een deel van deze planeet vertrokken. Misschien houdt hij dromen en werkelijkheid niet meer uit elkaar. Vandaag meende hij ooit in een kleine straaljager gevlogen te hebben, met een snelheid van 10.000 km. per uur. Hij had gevoeld hoe hij door de kracht van het vliegtuig in de stoel gedrukt werd. Toen ik met hem naging welke vliegreizen hij in zijn leven gemaakt had, was er geen vlucht met een straaljagertje bij. En gaf hij dat ook toe. Maar ja, met de bejaarden van de kerk was hij wel met de boot naar Londen geweest. Dat kon ik dan weer niet 100 procent checken, maar nattigheid voelde ik wel.
Er stond een interview met hem in het laatste nummer van het kerkblad. Daarin gaf hij aan dat 'Geloofd zij God met diepst ontzag' een favoriete psalm van hem is. Na de boterham vanavond vroeg hij of we zouden zingen en ik vroeg hem wat hij wilde zingen. En daar was-ie weer: Psalm 68 vers 10. De hoog bejaarde en de beginnend bejaarde zongen het samen: 'Geloofd zij God met diepst ontzag.'
Na de vaat zei hij met me mee te zullen lopen tot de trap, maar toen ik nog even geplast had, was hij dat weer vergeten. Ik liet het dit keer maar zo. Ik was gelukkig dat mijn droom vooralsnog even onrealistisch was gebleken als de zijne.
Vandaag ben ik bij mijn vader geweest. Het was een mooie dag. Dit keer wilde hij mee met de auto en we aten ijs bij 'De Eekhoeve' en later een spekpannenkoek bij 'De Bijenmarkt'. Hij kruipt naar de 99 toe en ik vroeg hem of het leven nog die kwaliteit heeft dat hij de 100 zou willen halen. Na een korte stilte antwoordde hij: 'Dat wilde ik maar aan de Here overlaten.' Ik kreeg daarmee geen antwoord op mijn vraag, maar wat hij zei ontroerde me.
Hij was z'n portemonnee weer eens kwijt en dat viel hem herhaaldelijk in vandaag. Of voelde hij dat er iets ontbrak in zijn kontzak? Steeds weer begon hij alles na te voelen. De eerste keer keek ik mee en deed een paar lades open. Na 30 seconden zoeken vroeg hij me: 'Weet jij eigenlijk nog waar we naar zoeken?' Het is misschien soms ook een genade om kort van memorie te zijn.
Mijn dagje bij mijn vader. Hij vindt de warmte maar niets en heeft bijna de hele dag z'n airco aan. Het ding zoemt als een halve stofzuiger.
'Het is zeker al wel vier jaar geleden dat mama gestorven is', vraagt hij. Morgen is het zeventien jaar geleden. Na zijn inmiddels vervangen portemonnee is hij nu zoekende naar zijn kamer- en brievenbussleutel. Vreemd, vandaag ontdek ik dat op zijn gang minstens drie bewoners onlangs hun sleutels zijn kwijtgeraakt. Er zijn nieuwe sleutels aangevraagd, maar dat onthoudt hij niet. In plaats van zijn sleutels wil hij nu het doosje met zijn hoorapparaat, waar hij een hekel aan heeft, in zijn broekzak hebben.
Mijn vader is nu wat ik hem zo had willen besparen omdat ik hem dit niet gunde. Hij raakt de weg kwijt en zoekt houvasten. 'Geef me eens rekensommen op', vraagt-ie. En ja, rekenen gaat prima, foutloos. Met het voortdurend verleggen van z'n grenzen voel ik hem steeds meer afscheid nemen van het leven. Ik gunde hem dit niet, maar wie ben ik? Hij geeft het over en dat is belangrijker.
We stappen in de auto. Op 'de Eekhoeve' eten we ijs, drie bollen de man. Hij laat het zich goed smaken.
Gisteren waren wij bij mijn vader. Hoe kwetsbaar is hij geworden, de man die in vroeger jaren zo'n sterke en geen hindernis uit de weg gaande man was. Nu zit hij maar en dut. Zijn ogen hebben het al jaren zo goed als opgegeven, zijn gehoor wordt steeds minder en het lukt hem niet meer echt om met zijn daisyspeler, die hem eerder boeken en het bijbels dagboekje voorlas, om te gaan. De hometrainer blijft onaangeroerd en de wandelingen over de gang blijven steeds meer uit. Langzaam leert hij dat hij geen sleutels en geen portemonnee meer op zak hoeft te hebben, zodat hij die ook niet meer kwijt kan raken en dus niet meer steeds hoeft lopen te zoeken.
's Middags hebben we een gesprek gehad over overplaatsing naar een afdeling met meer zorg. Met bewondering heb ik daarna geluisterd naar mijn jongste zus, toen ze hem (nog eens) uitlegde waarom we hiermee bezig zijn. We willen het beste voor hem, zo eenvoudig is dat. Omdat hij ons allemaal zo kostbaar is. 'Dus', concludeerde hij, 'ik ga nog een keer verhuizen, op m'n oude dag.' Hoe dubbel, want ik hoop ook dat dit hem bespaard zal mogen blijven.
Vandaag was ik bij mijn vader. Hij had het idee dat we dit keer eigenlijk helemaal geen winter gehad hebben. Maar toen hij begreep dat het nu oktober is, begon hij, onontkoombaar, over zijn moeder die in 1932 in oktober is overleden, aan longontsteking. Ik ken het verhaal. Heb het vele malen gehoord. Wat een impact heeft dat sterven op mijn vader, toen 13 jaar, gehad! Wat heeft het wellicht zijn verdere leven bepaald. De juiste datum van moeders overlijden wist hij vandaag niet meer, maar duidelijk was wel dat de beelden van toen nog altijd helder zijn en in hem voortleven. Mijn vader.
Vandaag, 8-5-2019, waren Trix en ik weer bij mijn vader. Trix maakte een opmerking over zijn mooie haar in samenhang met zijn leeftijd (99). Ad rem reageerde hij: 'Een vos verliest z'n haren, niet z'n streken. Maar bij mij is het net andersom!' En toen ik opmerkte dat hij langzaamaan een oude man wordt: 'Dat gaat nu wel heel vlug!' En uit zichzelf herhaaldelijk: 'Niemand kan het beter hebben dan ik!' Ach, wat doet het er dan nog toe dat hij niet meer onthoudt welke maand het is en welk jaar en hoe oud hij is en dat het soms niet meer lukt al zijn kinderen bij elkaar te bedenken. Overgave is het en zich toevertrouwen. Dat kan hij steeds beter.
Op 12 september werd hij 100, mijn vader. Hij had zich verheugd op de komst van de burgemeester. Die nam ruim de tijd voor hem en zong mee toen mijn vader een paar maal spontaan een geestelijk lied inzette. Dat doet hij steeds vaker, een psalm of ander geestelijk lied inzetten. Hij kent ze nog allemaal en maar soms moet hij improviseren om de zinnen passend te krijgen. 'Voor alle goede gaven Heer', 'Geloofd zij God met diepst ontzag' en 'Als ge in nood gezeten' zijn wel zijn favorieten de laatste tijd.
De laatste weken werd hij geel. De huisarts vermoedde een obstructie in de galweg. Vanmorgen lag hij in het ziekenhuis op de onderzoektafel. Met blote buik zette hij weer in 'Als ge in nood gezeten, geen uitkomst ziet, wil dan nooit vergeten, God verlaat u niet', enzovoort. Ze hebben hem het hele lied laten uitzingen. Hoe vaak zul je op de onderzoektafel zoiets meemaken? Of hij het gevoel heeft in nood te zitten? We denken van niet. Hij heeft geen pijn. Hij voelt wel dat hij aan het einde komt. Het lijkt erop dat hij hier klaar is en gereed voor vertrek. In het verleden, als ik weer bij hem vandaan vertrok, zei hij nog wel eens: 'Je weet het hè, als ik geroepen word, moet ik gaan.' En toen hem eens gevraagd werd wat hij zou kiezen, een plotselinge dood of een ziekbed, zei hij: 'Dat wilde ik maar aan de Heere overlaten. Als het maar een getuigenis mag zijn.'
Mijn vader. We vierden zijn 100ste verjaardag.

(Foto resp. april 1948 en 26-8-2019)
'Als het maar een getuigenis mag zijn', zei mijn vader ooit toen het ging over een plotselinge dood of een ziekbed. Dat getuigenis zien we in deze dagen en het houdt niet op!
Mijn zus kwam vanmorgen binnen en hij werd even wakker en vroeg naar de datum. 'Dus ik ben al 100 en 14 dagen', concludeerde hij. En dan: 'Ik voel wel dat het nu uit is.'
De verzorging vertelde mijn zus met tranen in de ogen dat hij vanochtend, nadat hij gewassen was, in gebed ging. Hij bad zoals altijd voor allen die hem lief zijn en daarna: 'Zorgt u ook voor die meisjes die zo goed voor mij zorgen.'
Mijn zus schrijft: 'Onze vader is ook in zijn laatste dagen nog een licht!'

(Foto 25-6-2018)
Langzaam verlaat hij ons. Hij slaapt steeds meer. Soms is hij er nog weer even bij. Hij blijft wat eten en drinken, maar kan de laatste week niet meer uit bed. Het zingen wordt minder, maar 'Het' zingt in hem door. Toen een broer van mij zich gisteravond bij hem afvroeg waar de tijd toch blijft, reageerde hij: 'In de eeuwigheid.'
Mijn vader is in de hand van de Eeuwigheid. Je kunt Het ook God noemen, of het Al. In mijn woorden: dat wat wij om de Grootheid niet bevatten kunnen, maar wat ons wel omvat.
YouTube-video 'Mijn vader 100, 12-9-2019' (30 sec.)
'Schoon g'in 't verdriet, nergens uitkomst ziet, groter dan de Helper, is de nood toch niet'.
Op zijn verjaardag was mijn vader sinds kort ziek. Hij heeft toch kunnen genieten van deze dag, o.a. van het burgemeestersbezoek. Zelfs tijdens dat bezoek hief hij een paar maal een loflied aan. Dat deed hij enkele dagen later ook op de onderzoektafel in het ziekenhuis. Hij heeft daar zijn hele lied mogen uitzingen. Sedert ruim een week kan hij niet meer uit bed, omdat daartoe de lichamelijke energie ontbreekt. Desondanks is hij dankbaar voor zijn leven en voor elke dag die hij tot nu toe krijgt. Zijn geestelijke energie is nog sterk. En nog altijd klinkt in zijn kamer op de psychogeriatrische verpleegafdeling geregeld een danklied.
Ik heb geaarzeld om dit videofragment op openbaar te zetten. Ooit, toen hem gevraagd werd of hij voor een acute dood of een ziekbed zou kiezen, heeft-ie geantwoord dat hij dat maar aan 'de Here' wilde overlaten, maar dat hij hoopte dat zijn dood een getuigenis zou mogen zijn. In het verlengde van deze wens zet ik dit stukje opname al openbaar nu hij er nog is. Dat mijn geloof nogal verschilt van het zijne, doet niets aan mijn grote bewondering voor zijn geloofsmoed af. Ik vind zijn laatste dagen vooralsnog om jaloers op te kunnen zijn.
Ooit was ik kind, de eerste van acht bij mijn ouders. Nu mijn vader in zijn laatste dagen is, word ik me opnieuw bewust van de weerkerende processen in het mensenleven. Ooit was het mijn vader die ons te eten gaf, ook letterlijk, met een lepeltje. Nu was ik het gisteren die behoedzaam met een vorkje een stukje meegebrachte mango naar zijn mond bracht. In de bijbel gaat het hier ook over als Jezus tegen Petrus zegt: 'Toen je jong was, kon je zelf beslissen waar je naartoe ging. Je ging overal heen waar je wilde. Maar als je straks oud bent, zal dat anders zijn.' Ik weet dat het hier om iets en iemand anders gaat dan wat er bij mijn vader speelt. Maar ik heb mijn vaders wereld kleiner zien worden, steeds meer. Zo expansief als hij in de bloei van zijn leven is geweest, zo groot is de teruggang in zijn laatste jaren. Totdat hij nu als het ware gevangen is in zijn bed en leeft als in een dichte mist.
Zo'n vijftien jaar geleden werd hij plotseling nagenoeg blind en moest hij noodgedwongen zijn liefde voor tuinieren opgeven. Nog veel meer in zijn leven eindigde natuurlijk in die dagen. Voor die dag reed hij nog auto, om maar wat te noemen. Mijn vader leefde vanaf die dag in een mist, waarboven hij zich door zijn geestkracht schijnbaar met gemak wist te verheffen. Hij was dankbaar voor de 85 jaren waarin hij wel had kunnen zien. Zo'n vijf jaar geleden kreeg hij een tia en vanaf toen kon hij niet meer zelfstandig wonen en vonden we een plek in een verzorgingshuis. We brachten hem waar hij niet wilde zijn, maar hij legde er zich bij neer omdat wij het allemaal beter voor hem vonden. Naast de visuele mist kwam steeds meer ook de mist in het geheugen. Hij kon de dingen niet meer onthouden, of, zoals dat heet, zijn kortetermijngeheugen ging verloren. Eén segment bleef volledig intact: dat van zijn grote en tegelijk kinderlijke geloof in wat hij 'God' en 'Here' noemt.
Gisteren troffen mijn broer Jan en ik elkaar aan zijn ziekbed. We hebben getweeën in het restaurant van het tehuis gegeten en gesproken over zijn begrafenis. Ik heb mijn broer, die predikant van beroep is, gevraagd om mijn vader te begraven, zoals hij dat ook in 2001 bij onze moeder heeft gedaan. En 's middags hebben we mijn vader gevraagd wat hij zou willen (zie bovenstaande foto). Eerst ging het over de dominees van zijn kerk, maar daarin kon hij, zo leek het, zich niet vinden. Toen zei mijn broer dat we ook nog een dominee in de familie hebben. 'O ja?' reageerde hij, 'wie dan?' 'Die zit hier naast u', zei mijn broer toen. En toen wist mijn vader het weer. 'O ja', zei hij heel helder, 'dan zou ik heel graag willen dat jij het doet.' Over speciale wensen hadden we het nog. Die had hij maar weinig. Maar toch: 'Dat de mensen weten hoe ik altijd met mijn lieve vrouw geleefd heb onder een paraplu van zegeningen. En nog, nog elke dag. De Here heeft altijd goed voor mij gezorgd en dat zal hij blijven doen. Dat geloof ik. En dat de mensen die komen, wordt verteld dat die weg en die paraplu er ook voor hen is, voor allemaal.' En even later: 'Hoe lang ik nog hier heb, weet ik niet. Het kan één dag zijn of vier weken. Het is goed.' Mijn broer vroeg of hij ernaar verlangt. Hij antwoordde met een duidelijk 'Ja'. En toen zette hij in, voor de zoveelste maal in deze dagen: 'Geloofd zij God met diepst ontzag, hij overlaadt ons dag aan dag, met zijne gunstbewijzen ...' Hij zong het hele vers uit en voor mijn beleving zuiverder dan ooit en wij zongen mee. In een paar versregels klonk het me of mijn vader een zuivere tweede stem zong. Maar dat zou verbeelding kunnen zijn.
Eerder is mijn vader door één van zijn kinderen gevraagd of hij niet bang was om te sterven. 'Ben jij bang voor je vader?', was zijn tegenvraag. 'Zo ben ik niet bang voor mijn Vader', was zijn antwoord.

Foto 5-10-2019. Mijn vader laat zijn nagels zien die de zuster zal komen knippen.
Vanmorgen en vanmiddag waren we een poosje bij mijn vader. Deze week voor het eerst heeft hij af en toe moeite te weten wie van zijn (schoon)kinderen hij voor zich heeft. Het kan hem niet terneerdrukken. Blijmoedig was-ie, maar wel weer verder verzwakt. Hij noemt dan toch maar de straatnaam van de straat waarin wij wonen. En later de woonplaatsnamen van alle acht kinderen. Alleen die van Jan, die het vaakst verhuisde, heeft hij standaard mis. Jan's twee laatste woonplaatsen krijgt hij er niet meer in.
Een paar slokjes water door wat hij 'een buisje' noemt, wil hij wel hebben. En natuurlijk een pepermunt. Daar is hij gek op, maar het moeten wel Wilhelmina-pepermunten zijn. Hij doet er een halfuur mee, laat hem langzaam smelten. En een tweede hoeft-ie nooit. Voortdurend vraagt hij naar de tijd en de dag en de datum. Vijf oktober ... Ik zie hem denken en dan komt, zoals al jaren in oktober, het verhaal van zijn moeder, die aan longontsteking op 15 oktober 1932 overleed, 36 jaar oud. Mijn vader was toen 13. En de laatste tijd komt ook het verhaal van zijn oma van vaders kant steeds weer terug. Zij overleed in diezelfde maand, 61 jaar oud. Hij vertelt hoe deze oma voor hem een voorbeeld is geworden wat betreft geloofsvertrouwen. Dan hebben we het dus over 87 jaar geleden ... Een broer van me suggereerde even dat hij misschien steeds naar de datum vraagt om ook op 15 oktober op te stappen uit zijn lichaam. Ik weet het niet. Want hij wil ook alles aan de Here overlaten.
Ik typ in onze groepsapp een berichtje voor de broers en zussen en hun partners. 'Dan mogen ze allemaal weten dat ik een grote pepermunt in de mond heb', zegt-ie en hij lacht breed. En ik typ het braaf in. Hij zingt niet dit keer. Maar hij reciteert heel Psalm 23 onberijmd. Slechts eenmaal moet ik een woordje helpen.
Sommige dingen houdt hij vast: Als wij 's middags binnenkomen, lopen we tegen een verzorgster aan die net op weg is om hem zijn nagels te knippen. 'Dat doe ik straks dan wel', zegt ze. Een poosje later laat hij ineens zijn hand zien en weet dat zijn nagels geknipt zullen worden.
'Overladen met weldaden', 'een leven onder een paraplu van zegeningen' en 'de koning kan het niet beter hebben dan ik.' Het zijn de uitspraken die alsmaar blijven terugkomen. En steeds opnieuw is hij verbaasd als-ie hoort of uitrekent dat hij al 100 is, 'en zoveel dagen' weet hij dan zelfs. Als mijn zus hem later vraagt of hij ook nog wel 101 wil worden, zegt-ie: 'Als ik gezond mag blijven, wil ik dat best.' Maar eerder deze week zei hij mij dat hij dacht dat hij misschien nog één dag zou krijgen of hooguit vier weken, maar dat hij dat maar wilde overlaten aan de Here. Toen mijn zus er was, zette hij het lied van Psalm 23 in en hij zong het helemaal uit. 'De Here is mijn herder ...'

Foto 15-12-2005, met achterkleindochter (dan bijna 3)
Voor een langzaam stervende oude man van 100 houdt mijn vader opmerkelijk de regie. Hij weet precies wat hij wil en wat niet, of: wat goed voor hem is en wat niet. Hij wil niemand tot last zijn, maar als het kan toch een paar hapjes griesmeelpap met bruine suiker of koffie vermengd met vla, om maar wat te noemen. Zoveel hij lichamelijk van week tot week inlevert (stapjes achteruit doet, heet dat), zo krachtig blijft zijn af en toe toch mistige geest. Want hij noemde zich dezer dagen ook 'suf in z'n hoofd'.
Hij denkt af en toe dat de verzorging vergeten is om hem uit bed te helpen. Maar eruit wil hij ook niet, want 'het ligt nog zo lekker in bed.' Toen één van mijn broers of zussen bij hem zat en hij wakker werd, verzuchtte hij: 'O gelukkig, ik lig in m'n bed. Ik droomde dat ik in de auto zat en niet meer wist waar ik naartoe moest.' En de laatste dagen vraagt hij ons bij het afscheid om dicht bij de Here te blijven, 'ook als ik er niet meer ben.'
Heel bijzonder vroeg hij mijn zus gisteren om hem een verhaal te vertellen. De cirkel raakt rond. Als kinderen willen we verhalen horen. In onze ouderdom kan dat net zo zijn. Mijn zus kreeg in zich hem het verhaal van zijn leven te vertellen. Van het jongetje dat 100 jaar geleden geboren werd in een gezin met twee oudere zusjes. Dat er steeds broertjes en zusjes bij kreeg, tot ze met tienen waren. En dat de moeder van de toen dertienjarige jongen toen erg ziek werd en na 10 dagen aan longontsteking stierf, vlak voor het moment waarvan de dokter gezegd had: 'Als ze dat haalt, dan komt het goed.' 'Dat jongetje ben ik', zei mijn vader met grote ogen en tranen rolden over zijn wangen. Maar het verhaal moest verder, vond hij. Over het nieuwe meisje met die leuke staartjes dat op school kwam, nieuw vanuit het westen van het land. Over hoe hij meteen verliefd op haar werd en haar later, alweer ouder, ook als vriendin vroeg. Hoe zij eerst niet wilde en hij haar vroeg ervoor te bidden. En over de oorlog, de evacuatie van de koeien en zoveel andere ons bekende verhalen meer. Hoe hij trouwde met zijn liefde en hoe ze kinderen kregen en hoe die kinderen opgroeiden. En ook hoe hij in 2005 vrij plotseling nagenoeg blind werd. Zijn dochter, die zijn verhaal vertelde, vertelde ook hoe ze gebeden had dat hij toch zou mogen blijven zien, omdat hij zo graag tuinierde. En hoe hijzelf, toen hij het zicht echt was kwijtgeraakt, alleen maar zei dat hij dankbaar was dat hij 85 jaar goed had kunnen zien. Uiteindelijk zal het verhaal gekomen zijn bij waar we nu zijn en besloot hij het zelf met: 'Ja, er was altijd een paraplu van Gods zegen over mijn leven, en nog steeds.'
Een andere zus heeft hij inmiddels ook gevraagd om hem zijn levensverhaal te vertellen. Hij krijgt er niet genoeg van. De cirkel raakt rond.
Vanavond, toen mijn broer bij hem vertrok en hem met een pepermunt in de mond achterliet, zei hij dat hij het 'hartstikke goed' had. Mijn broer schrijft in de app dat hij dat niet kon tegenspreken.

Foto 10-4-2008
Jaar in, jaar uit broedde een eend bij hem op het balkon.
Via de groepsapp houden we als broers en zussen elkaar wat op de hoogte betreffende wel en wee van mijn vader. Wat een groot goed om er in deze dagen niet alleen voor te staan! Hij vind het maar gek om midden op de dag in bed te liggen. Ik lees hoe hij denkt nog iedere dag een stukje gewandeld te hebben. Hij, die geen kracht meer in zich heeft om te gaan verliggen. En er is nog iets: 'Vreemd dat ik te weinig lucht heb om te zingen. Dat heb ik nooit gehad.'
Zijn moeiten nemen toe. In deze dagen kunnen de meest basale dingen voor mijn vader zomaar een moeilijk te nemen hindernis zijn. En ik gun hem zoveel beter! Als we hem vanmiddag bezoeken, hoor ik hem al op de gang. Hij roept: 'Ik moet heel nodig.' Het is voor het eerst dat ik mijn vader om hulp hoor roepen en het past niet bij hem. Zo voel ik dat. Hij heeft een polsband met een alarmknop die hij al langer soms weet te gebruiken en soms ook niet. Mijn vader zo te horen roepen, doet me pijn. Al een paar dagen is hij bang de verzorgsters tot last te zijn. 'Hij ziet ze niet', schreef een schoonzus, 'misschien als iemand niet veel zegt, geeft dat hem het gevoel een last te zijn.' Ik praat daarover met de verzorgsters van dienst en er wordt meteen iets over in de rapportage opgenomen. Zijn moeiten nemen toe. En vandaag overwin ik mijn schroom om mijn eigen vader intiem te helpen en leg zijn urinaal aan.
Zijn zus van 91, die binnen de verzorgingsafdeling woont, komt binnen om te zien hoe het gaat. Ze is blij met de telefoon van mijn vader, die ik haar onlangs bracht, nadat ik had gemerkt dat ze me door de telefoon bijna niet meer kon horen. Met mijn vaders apparaat kan ze, hoop ik, nog een tijdje vooruit. 'Dan ben ik ook blij', zegt mijn vader, 'want ik kan toch niet meer bellen.' En zowaar komt het leven dat hij leidt 'onder een paraplu van zegeningen' ook weer aan de orde en kan zelfs de koning het niet beter hebben dan hij het heeft. Ondanks alle basale moeiten ... Dan begint-ie toch nog te zingen, maar hij breit teksten uit verschillende lofzangen aan elkaar. Hij improviseert, zullen we maar zeggen. Ik ben vlak bij zijn oor en probeer mee te zingen om hem niet op hol te laten slaan. Ik sluit maar aan op de woorden die in hem opkomen. En dan is hij moe, hij zakt weg en het wordt onze tijd om opnieuw afscheid te nemen. Wat hoop ik voor hem op een vredig afscheid!
Als ik dit alles schrijf, denk ik terug aan de jaren die hij, al nagenoeg blind, nog zelfstandig woonde in zijn appartement. Jaar in, jaar uit broedde een eend bij hem op het balkon. Als de eend even weg was, telde hij met zijn handen de eieren. En de jonge eendjes lieten zich van het balkon rollen om beneden aangekomen de weg naar het water te vinden.
Zondag vierde mijn vader op zijn bed via de kerktelefoon een korte avondmaalsdienst van de kerk waartoe hij behoort mee. Hij was heel betrokken, begreep ik. Ons werd deze dagen steeds duidelijker dat hij rustiger is naarmate er meer tijd één van zijn kinderen bij hem is. Kennelijk voelt hij zich zo veiliger en hij ervaart dan ook minder lichamelijke ongemakken. Toen een broer bij hem was, bad hij heel eenvoudig dit: 'Vader, geef mij de kracht om deze middag door te komen. Niet omdat ik het verdiend heb, maar doe het uit genade.' En tegen mijn broer: 'Ik ben blij dat ik me helemaal aan de Here kan overgeven. En nu maar rustig wachten en zo hoop ik mijn tijd uit te dienen.' En in zijn slaap hoorde mijn broer hem zeggen: 'Je kunt niet dankbaar genoeg zijn als je zo lang samen mag zijn.'
Vandaag zaten Trix en ik bij mijn vader. Toen we binnenkwamen, dacht hij dat hij vergeten was en was hij zelfs bozig. Maar het personeel is juist heel lief en zorgzaam voor hem, alleen: hij vergeet veel van wat er gebeurt bijna direct. Zijn gevoel veranderde gelukkig snel toen we hem probeerden te verwennen met wat lekkers. Maar er is geen energie meer; even op de postoel bleek echt te veel gevraagd. Het is duidelijk dat hij klaar is. Hij wacht tot de Here hem roept en hij verlangt daarnaar. Als hij zich minder voelt, voelt-ie zich gevangen in zijn lichaam dat nog te veel krachten heeft om hem los te laten. 'Ik wacht op het einde', zei hij tegen mij. 'Uw lichaam houdt u nog vast', zei ik. 'Dat is het precies', zei hij.
Hoe sneu ook, soms is het ook komisch: de gedachte bij mijn vader dat ze hem vergeten zijn of dat hij nog niets te eten kreeg. Gelukkig zijn ook die gedachten steeds weer snel vergeten. Bij één van mijn zussen bedacht hij dat ze hem (met zijn blinde ogen) om 8 en om 12 uur maar een handtekening zouden moeten laten zetten als ze hem te eten hebben gebracht, zodat het altijd gecontroleerd zal kunnen worden. Het probleem lijkt dat hij vaak maar kleine porties neemt en dan dus al snel weer het gevoel krijgt nog niets gehad te hebben. Of misschien is het zo dat de tijd hem op wakkere momenten gewoon te lang duurt.
Ach, we zijn al blij dat hij zich niet meer zo ziek voelt. En we glimlachen maar als hij om half twee in de middag, wakker wordend, niet kan begrijpen dat 'ze' hem niet uit bed hebben gehaald, iets waarvoor zijn energie gewoon tekort zou schieten. Hij zegt dat 'ze' normaal om een uur of 8 of 9 komen om hem te helpen met aankleden en hij gelooft dan niet dat hij al vier weken in bed ligt. Maar gelukkig: hij ligt nog steeds wel lekker voor zijn gevoel. En hij weet nu veel vaker dat hij de 100 al is gepasseerd. En dan voelt hij ook wel weer dat het 'op' is bij hem.
Vanavond tegen een broer van me: 'Ik heb net geplast hè? Dan doe ik nog een keer voordat ik in bed duik!' Zo dichtbij is de wereld buiten het bed nog voor hem.
Op een maand na vijf jaar is mijn vader nu in het verzorgingshuis, eerst vier jaar op de verzorg- en sedert tien maanden op de verpleegafdeling. Op de verzuchting 'Waar blijft de tijd' reageerde hij onlangs nog heel nuchter met: 'In de eeuwigheid.' Hij heeft gelijk. Voor de vijfde keer zie ik de Amerikaanse eik bij de toegang tot het tehuis in prachtige herfsttooi, als teken van de cyclus van alle leven.
Alhoewel het zich vijf weken geleden liet aanzien dat hij in zijn laatste dagen was gekomen - hij werd geel en kreeg na beperkt onderzoek de diagnose kanker aan de alvleesklierkop - is hij er nog steeds. En laat hij zich ook nog horen. De laatste weken is hij minder ziek geworden en minder geel en zagen we zijn eetlust toenemen. Toch kiest hij ervoor geen pogingen meer te doen uit bed te komen en te revalideren, zo dat nog mocht kunnen. Vandaag nog besprak ik die optie opnieuw met hem. Over de fysiotherapeut en over proberen weer in de stoel te komen. Maar hij is duidelijk, consistent duidelijk: zijn leven is klaar en hij wacht erop uit zijn lichaam bevrijd te worden. Zijn in bed blijven betekent wel dat zijn krachten steeds verder afnemen, lichamelijk dan. Vandaag aan zijn bed zittend terwijl hij sliep, merkte ik hoezeer zijn ademhaling in een cyclus afneemt en stopt, om na ogenblikken zich langzaam te hernemen. Cheyne Stokes wordt dat genoemd. Het is bekend bij stervenden.
Hij slaapt bij tijden veel, maar kan ook zomaar weer heel wakker zijn en de namen van zijn broers en zussen en van z'n kinderen en partners repeteren. Vandaag zette hij ook spontaan weer een geloofslied in. En al kwamen de woorden niet altijd goed uit zijn geheugen, gemeend was het des te meer. Eerder al verbaasde hij zich over dat hij te weinig lucht had om lang door te zingen. Vandaag, toen hij even meende dat ik wel genoeg steun zou kunnen bieden zodat hij naar de wc zou kunnen lopen, verbaasde hij zich over mijn overtuiging dat zijn benen hem niet meer zullen dragen. 'Dat heb ik nog nooit gehad', concludeerde hij.
Een voorbeeld van overgave is-ie tegelijkertijd. Tegen een zus zei hij dezer dagen: 'Het maakt mij niet uit wanneer ik doodga. Of het over een dag is, een jaar, of twee jaar, ik heb het hier goed.' En dan komt hij natuurlijk ook weer met 'de paraplu van zegeningen', waaronder hij zich meestal voelt. De groeten, altijd moet hij de groeten hebben van deze en gene. Hij weet meteen om wie het gaat, of hij zorgt dat hij het te weten komt door uit te vragen. Twee vroegere buurmeisjes lieten via via de groeten doen. 'Ja', zegt-ie dan, 'ja' en je ziet dat hij, alhoewel hij blind is, nog beelden voor zich ziet.
Langzaam zien we hem wegglijden. Als zijn geheugen hem in de steek laat en er lichamelijk ongemakken zijn is-ie soms even niet te spreken, maar lang duurt dat niet en toen ik er vandaag wat later op terugkwam, geloofde hij gewoon niet dat dat er ook was geweest. Gebrek aan geheugen kan soms ook een zegen zijn.
Vanavond kwam een broer binnen en schrok hij wakker. Hij vroeg wat mijn broer midden in de nacht kwam doen en hij vertelde dat-ie na het brood eten maar vast naar bed was gegaan en gelijk was ingeslapen. 'Het maakt ook niet uit', vond hij vervolgens, 'omdat ik geen enkele afspraak verzuim. De agenda is leeg.'

(Foto 25-6-2018)
Weer zijn we tien dagen verder en mijn vader doet ons versteld staan. Zaterdag waren we als broers en zussen bij elkaar om twee verjaardagen te vieren. Op de app was het toen al gegaan over de vraag van revalideren of niet revalideren en mijn vader had in de dan voorbije tijd zelf een paar keer te kennen gegeven geen behoefte meer te hebben om weer uit bed te kunnen. Maar nu hij zich niet langer ziek voelde, was ook het verlangen te sterven niet meer actueel. Beter kon je spreken van bereidheid te sterven en de hoop nog wat door te mogen in het leven hier.
Mijn jongste zus begon ermee: kijken hoe hij op voorzichtige pogingen hem te activeren zou reageren. Toen we bij elkaar waren, was hij al begonnen met oefeningen van de armen en de benen en genoot hij daar kennelijk ook nog van. Dan ben je dus 100 en je lijkt het niet lang meer te maken hier, ziek en langzaamaan vergiftigd door je eigen lichaam, met een diagnose die niets beters voorspelt.
En als je dan een maand in bed ligt, je niet langer ziek voelt en niet meer geel bent, moet dus de vraag gesteld en beantwoord of er serieus gerevalideerd moet worden. Ach, mijn vader geeft zelf al de impliciete eigen antwoorden. Hij heeft plezier in oefenen, nu overigens nog in bed. Het risico van bloeddrukdaling als hij uit bed zou komen is misschien nog te groot. Maar ik zie op onze app videootjes waarin hij een rode ballon gooit en weer probeert te vangen (rood is de kleur die hij nog een klein beetje kan zien) en ik zie hem zelfs bezig zich in zijn bed overeind te trekken.
Een zus vertelde mijn vader vandaag over ons samenzijn als broers en zussen en hoe goed we het hadden met elkaar. Toen zei hij heel blij: 'Ik denk wel eens dat het zó goed voor een mens is als de familie zo goed met elkaar is, dat je daar ook oud door kunt worden.' 'Laat ik dat nou ook denken!', vervolgt mijn zus. En een broer voegt nog iets toe, iets wat ook dikwijls in mijn gedachten is geweest: 'Het zou maar zo kunnen zijn dat wij het allemaal zo goed met elkaar hebben, omdat die 100-jarige zo trouw voor ons gebeden heeft en bidt.' Zou dat kunnen? Ik moet dan altijd denken aan dat niet alle gebeden verhoord worden en dat je niet-verhoorde bidders toch een beetje wegzet hiermee. En dat wil en kan ik niet. Maar ik vind de gedachte mooi. Dat wel.
Versie met foto's hier.
Ik (Gert) kijk naar de foto waarop papa als driejarige staat. Hij staat tussen zijn opa Gerrit van de Haar en zijn moeder in, de rechterarm rustend op het bovenbeen van zijn opa. Het is het oudste beeld dat ik van papa heb. Het daarop volgende is van zeven jaar later: een gezinsfoto van het gezin van mijn opa en oma uit 1929. Papa staat er als tienjarige wat terzijde en kijkt duidelijk met meer vermaak naar de fotograaf dan op de foto van 1922. Er is een foto (ca. 1949) waar ik als ongeveer driejarige bij papa op de arm in een groep mensen voor een levensecht vliegtuig sta. Ik herken er ook oom Arie op. Papa vertelde ervan dat er elke week een dubbeltje of een kwartje werd opgehaald en dat zo voor dit uitje is gespaard, totdat er genoeg geld was om het te realiseren. Er is een gezinsfoto met twee kinderen, Gertje en Netty, genomen 24-4-1948. En nog een foto uit ca. 1951, waar de oudste vier kinderen op staan. Ik herinner me nog mama's verontwaardiging toen de foto klaar was. De fotograaf had toch moeten zien dat ik mijn colbertjasje scheef dichtgeknoopt had?
Papa is van 1919. Zijn geboortedatum herinnert hij zich doorgaans nog goed. Die behoort tot de data die hij in zijn vasculair syndroom niet is kwijtgeraakt. De nieuwere gegevens, die omtrent zijn kleinkinderen bijvoorbeeld, zijn behoorlijk aangetast en voor een deel ook schijnbaar vernietigd. Wat er ook overbleef tot nu toe zijn de verhalen, de eigen levensverhalen. Dat die door de tijd verkleurd en gekleurd geraakt zijn, mag er wat mij betreft niets aan afdoen. Alle verhalen immers verkleuren in de loop van de geschiedenis.
Wat zijn de hoofdlijnen van papa's levensverhaal, zoals ik me die vanuit zijn eigen vertellingen en mijn persoonlijke herinnering voor de geest kan halen? Hij werd geboren als derde van elf kinderen, het tweede huwelijk van zijn vader even buiten beschouwing latend. Hij was de oudste zoon. Uit de verhalen weet ik dat hij van jongs af aan heeft geprobeerd te helpen bij de mannentaken die bij het gezinsleven van zijn tijd hoorden. Er zal altijd wat vee geweest zijn dat verzorging nodig had. En de tuin zal, het kan haast niet anders, papa's aandacht gehad hebben. Papa is geboren op het Benedeneind, aan de Grift. Ik heb wel eens mooie oude foto's van deze straat gezien, met bruggetjes. Hier heeft papa dus zijn eerste bijna vier jaren gewoond. Een anekdote is dat hij als peuter op een zondag en gekleed in een nieuw matrozenpakje samen met zijn oudere zusjes zijn vader, die uit de kerk naar huis terug kwam lopen, tegemoet mocht gaan. Toen de zusjes hun vader ontwaarden, vergaten ze hun broertje en holden vader tegemoet. En papa, hij zal nog niet erg goed hebben kunnen lopen, belandde in de Grift, waar zijn toegesnelde vader hem na sprong om hem te redden.
Bij het groter worden van het gezin is het verhuisd naar de Hondzenelleboog, papa noemde het altijd 'de Hondskont', de latere Dijkstraat. Het huisnummer was aanvankelijk 42. Later werd het Dijkstraat 96. Papa moet toen nog net drie geweest zijn, gezien Veenendaal de geboorteplaats van oom Kees is. Als hondenuitlaatgebied is de Hondzenelleboog op internet nog altijd terug te vinden: een gebied ten zuiden van de Dijkstraat. Ik ken het verhaal van het gammele huisje en hoe opa tijdens een storm op het dak klom om te proberen te voorkomen dat de boel in zou storten. Papa vertelde dat er beneden twee bedsteden waren en dat op de bovenverdieping, een soort zoldertje, een slaapplek voor hem was afgeschot. Er waren altijd mussen daar waar papa sliep. Die konden door de pannen heen komen. Papa moest voor het slapen gaan altijd eerst vogelpoep opruimen. En 's winters gebeurde het wel dat papa met sneeuw op zijn dekens wakker werd. Papa ging naar school, vermoedelijk per 1 april 1926. Er was een leerplicht van zeven jaar en het schooljaar liep dan dus van april tot april. Toen het huis werd omgegooid, schijnt er maar één stoot met een soort grijper nodig te zijn geweest om het halve huis al in elkaar te laten vallen. Papa ging die dag naar school en moet dus minstens zes geweest zijn. Hij schat zelf dat hij zes of zeven was. Papa zag voor schooltijd die eerste stoot (ooit heeft-ie ook verteld dat het een stoot met een paal was) en toen hij uit school thuiskwam, was bijna alle puin al opgeruimd. Het moet dus een klein huis geweest zijn. Het gebeurde in de zomer. Het gezin leefde een paar weken overdags in het bakhuisje bij het huis. Misschien is dat huisje wel gebouwd voor het eigenlijke huis uit. Ze konden er alleen niet allemaal slapen en papa ging 's avonds naar opoe Van de Haar om daar te slapen. In vier weken tijds zou het nieuwe huis door vier bouwvakkers opgebouwd zijn, deels van stenen die papa's vader gratis had mogen afhalen toen huize 'de Tol' aan de Kerkewijk was platgegooid. Papa ging naar de Patrimoniumschool. Zijn laatste schooljaar was die school te klein en verhuisde papa's klas naar de Tekenschool (ambachtsschool), waar een lokaal over was. Op mijn vraag aan papa waarom hij, nu hij de zesde klas voor de tweede keer moest doen om de leerplichtwet, niet gewoon naar de ambachtsschool is gegaan, bleef hij elk antwoord schuldig. Doorleren was in het gezin gewoon helemaal niet aan de orde.
Aan de Hondzenelleboog is papa opgegroeid. Het is moeilijk me in de situatie van het uitdijende gezin echt in te leven. Eén generatie kan voldoende zijn om de wereld van de vorige niet meer te kunnen begrijpen. De leerplicht ging echt een rol spelen in papa's leven nadat zijn moeder na tien dagen ziek geweest te zijn aan longontsteking overleed, 36 jaar oud. Dat was op 15 oktober 1932. Papa deed de zesde klas toen voor de tweede keer. Na het sterven van zijn moeder kreeg hij voor de rest van het schooljaar vier dagen per week vrijaf om thuis te kunnen helpen en vrijdags bleef hij nog naar school gaan. Wat een impact moet het sterven van moeder op het gezin hebben gehad. De dokter, die wist dat mensen aan een longontsteking binnen tien dagen kunnen overlijden of gaan opknappen en die aangaf dat ze 'volgende week zaterdag' zou moeten halen, wilde het goed komen. En de moeder, die juist de vrijdag ervoor de laatste adem uitblies, tien in leven zijnde kinderen achterlatend en zwanger van een nieuwe baby die ze meenam in haar dood. Kort na zijn moeder is ook papa's oma van vaders kant overleden. Op een bepaald moment is papa's opa toen vanuit de Middelbuurt bij het gezin in de Hondskont ingetrokken. Voor het zover was, is papa's opa één dag in de week door papa opgehaald voorop de transportfiets van het gezin. Ze zijn ook een keer komen te vallen zo, maar opa stapte weer op alsof dat niet gebeurd was.
Vanaf zijn veertiende moest papa op zoek naar werk. Hij heeft daar vaak over verteld. Hoe hij bij de 'Ritmeester' terechtkwam en in het begin werkte als loopjongen voor het kantoor en voor villa 'Middelwijk' aan de Kerkewijk, waar een directeur woonde. Hij deed boodschappen voor de villa en bracht voor het kantoor bijvoorbeeld accijnsgelden weg naar het belastingkantoor in Rhenen. Mevrouw Van Schuppen, de ziekelijke vrouw op villa 'Middelwijk', had belangstelling voor papa's achtergrond en stopte hem graag wat extra geld toe. Bijzonder is het verhaal van de Sinterklaasinkopen die papa per fiets deed voor de villa en hoe zijn fiets toen in tweeën brak. De stang zou op de plek waar eerder een kinderzitje gemonteerd was geweest, zijn gaan roesten en op dat punt uiteindelijk gebroken zijn. Het vervolg van het verhaal brengt een nog goede 'nieuwe' fiets uit ik meen de kelder van de fabriek. Want papa was loopjongen, op de fiets.
Uit de oorlog bestaan er diverse verhalen. Papa voer op een boot met koeien die geëvacueerd moesten worden naar Lekkerkerk en begeleidde het vervoer per vrachtwagen terug naar Veenendaal. Hij heeft wacht gelopen langs de spoorlijn. Dat was voor de Duitsers. Omdat het regende, verschool hij zich die nacht in een schuur. Hij probeerde te voorkomen dat vee door de Duitsers in beslag zou worden genomen. Hij nam taken van zijn vader over, zoals hij dat al gewend was geraakt te doen. En na de oorlog zou hij met paard en wagen op een landmijn terecht gekomen zijn als er niet een waarschuwende stem had geroepen.
Al op de lagere school had papa zijn oog laten vallen op een nieuw meisje in een lagere klas, uit het westen gekomen, een meisje met vlechtjes. Kort voor de oorlog vroeg en kreeg hij verkering met haar, Mien van Braak. Op 10 augustus 1945, een paar maanden na de bevrijding, trouwden ze en tien maanden daarna werd hun oudste geboren. Het huurhuis aan de Patrimoniumlaan, nummer 27 (later werd het 29), moest in de eerste tijd vanwege woningtekorten gedeeld worden met een ander stel, Bas van Ravenswaay, een zoon van een boer waar papa als jongen al bij werkte, en Gijsje Takken, en later was er opnieuw een periode waarin het huis moest worden opgesplitst, toen een zus van papa, tante Dien, moest trouwen en er zo gauw geen huis voorhanden was. Papa vertelde dat zij zo'n anderhalf jaar bij ons hebben ingewoond (ik was er inmiddels ook en ik heb herinnering aan deze inwoning) en dat hijzelf elke twee weken op dinsdagmorgen naar het gemeentehuis ging om een daarvoor aangewezen ambtenaar te vragen om eigen woonruimte voor het jonge stel. Uiteindelijk kregen zij het bovenhuis aan de Dennenlaan, toen nieuwbouw, waar ik me het gezin van tante Dien ook nog herinner.
Daar, aan de Patrimoniumlaan, hield papa kippen, kuikens en geiten. Een periode was er ook een varken, maar dat was voor zover ik me herinner eenmalig. Papa slachtte de kippen zelf en verdiende daar ook een zakcentje mee. Voor buurman Van Ginkel slachtte papa ook, totdat buurman het een keer zelf probeerde en een kip met een half afgeslagen kop daar de hele tuin door fladderde. Ook een geit werd geslacht achter het huis. Mama wilde er niet bij zijn en maakte dat ze weg was door boodschappen te gaan doen. Papa maakte van beton waslijnpalen die nooit zouden rotten en later maakte hij van opnieuw zelf gegoten betonpalen en betonplaten een kippenhok. Dat hok is later verder naar achteren in de tuin verplaatst en in 1960 opnieuw afgebroken en weer opgebouwd in de tuin van Dijkstraat 125. Papa heeft altijd getuinierd. Met liefde verbouwde hij de groentes voor het gezin en met liefde liet hij anderen in de oogst delen. De eieren gingen elke week naar de eierhandel. Ik herinner me een keer dat het door hem getimmerde kistje met de eieren en ik samen op de slee mochten en dat we zo, in het donker al, naar de eierhandel aan de Parallelweg trokken. En dan was er oom Kees, die geregeld hulp kon gebruiken op de boerderij. Ik heb nooit het gevoel gehad dat papa daar met tegenzin 'ja' tegen zei. De kerkenraad herinner ik me, de prekenboekjes, die ik ook zelf heb rondgebracht naar mensen die niet naar de kerk konden gaan. Papa was eerst diaken en later veelvuldig ouderling. Dan was er nog het schoolbestuur en de BB. 's Avonds was papa vaak niet thuis. Toen we op een keer in de tuin, tegen de schuur, een grote tent hadden gemaakt van kleden of oude lakens, was buurvrouw Bruis bang dat er brand zou kunnen komen. Hadden we misschien ook iets met een kaarsje of zo? Een waxinelichtje voor een speelgoedfornuisje? Naast onze schuur stond een grotere schuur met de opslag van de groothandel in textiel van de buurman. Papa timmerde ook wel. Ik herinner me een soort kar op vier wielen met ik meen een fietsstuur, die bedoeld was als speelgoed op straat, of liever gezegd op de stoep. En ook heeft hij ooit een degelijke slee getimmerd. In mijn ogen was zijn timmerwerk ruw, robuust en degelijk. De oudere kinderen kregen te maken met fietsen die te groot voor hen waren. Papa maakte houten 'klossen' aan de trappers, waarmee je net een paar centimeter won. Van de Patrimoniumlaan herinner ik me ook mijn hobby met zwakstroomlampjes en een zwakstroombelletje. Ik heb in die jaren heel wat schelledraad door dat huis getrokken en overigens later, op de Dijkstraat, ook nog weer. Ik kreeg daar ook veel ruimte voor, achteraf bezien. Wat me bijstaat over de Patrimoniumlaan is die nacht toen het na een strenge vorstperiode begon te dooien. Er was een waterleiding die tussen het plafond van de kamer en de vloer van de slaapkamer erboven liep kapotgevroren en toen het ging dooien was er dus lekkage. Alles was nat 'geregend' in huis en in de kelder stond al een hele laag water. En papa moest gewoon naar de fabriek en wij als kinderen naar school. En alles kwam weer goed. Toen ik negen was, ik weet dat omdat ik in de derde klas bij meester van de Biezen zat, bij wie ik me goed voelde, zijn we een week naar een vakantiehuisje in Garderen geweest, op de 'Talmahoeve', van het CNV. Volgens papa heette het huisje 'de Koekoek'. Dat moet in 1955 geweest zijn. Mama ging er met de bus heen, met Arris en Mieke, die dus nog baby waren. Ik weet niet of alle vier oudere kinderen met papa op de fiets mee gegaan zijn, maar ik denk van wel. Mama moest in Barneveld overstappen. Daar troffen we haar met de tweeling bij het busstation. Daarna kregen we bij een ijscoman een ijsje, met slagroom, van een kwartje! Dat hadden we nog nooit gehad. Daar in de Talmahoeve viel het zomerweer wat tegen. Om zeven uur 's morgens hing het uitgeschreven weerbericht van tien over half zeven (op dicteersnelheid) op een bord bij de receptie. Enfin, ik weet nog dat de gasfles leeg was. En mama wilde zuinig doen met het gas en daarom het gaskacheltje in het huisje niet gebruiken. En ze was bang dat Arris en Mieke ziek zouden worden van de kou. Op school maakte ik na de vakantie een tekening van jeeps in een soort zandgat. Het zal een militaire oefening geweest zijn, die we in die omgeving hadden gezien en die veel indruk op me heeft gemaakt. Was het die keer dat we bij thuiskomst de huissleutel kwijt waren? Een groot probleem werd dat niet, want papa tikte de pinnen uit de scharnieren van de achterdeur en tilde zo de hele deur eruit. Voor de kamerplanten hadden we in de (donkere) schuur een teil met water gezet en woldraadjes gespannen vanuit die teil naar de planten. Op één of andere manier hadden we daarmee een soort druppelsysteem gemaakt dat de planten van water voorzag. Duidelijk dat in die tijd door onze ouders de buren niet gevraagd werd een oogje in het zeil te houden. We waren overigens voor die vakantieweek uit wezen kijken bij de Talmahoeve. Oom Hans had ons op een zaterdagmiddag gereden, een hele auto vol. Een Wartburg was het, weet ik nog. Het was, denk ik, de eerste autorit die ik ooit gemaakt heb. De volgende zou een halfjaar later volgen, op donderdag 16 februari 1956, de zeventigste verjaardag van opoe Van Braak. Het was erg koud toen en we gingen 's avonds vanwege die kou met een taxi naar opoe. Onderweg moesten we langs de apotheek, want de chauffeur had glycerine nodig om zich een kijkgaatje in de voorruit open te kunnen houden.
Mama was psychisch niet al te sterk. Ook lichamelijk ging er nogal eens wat mis. Wat ik me herinner is dat ze de druk van het gezin niet altijd aankon en soms erg zenuwachtig werd als ze dacht het niet te kunnen. In mijn herinnering zie ik papa bij haar hurken op de vloer om haar moed in te spreken en haar ervan te overtuigen dat ze het prima kon. En ik zie hoe rustig papa bleef als mama in paniek was. Als papa er maar was, voelde ik me veilig. Maar geregeld werd mama in het Julianaziekenhuis aan de Cuneraweg opgenomen. Het gezin viel dan tijdelijk uiteen: de kinderen werden bij ooms en tantes ondergebracht. Van mezelf herinner ik tijdelijk bij oom Wim en tante Dit aan de Achterkerkstraat te zijn geweest, bij oom Kees en tante Sien en bij opoe Van Braak.
De buren aan de Patrimoniumlaan waren Arend van Ginkel en Jopie van Barneveld. Jopie had bij papa in de klas gezeten. Ik herinner me consternatie bij mama terwijl de buren weg waren, maar dochter Janneke, hun oudste, thuis. Janneke had de deur op slot gedaan en mama vermoedde haar in de slaapkamer, misschien wel met een jongen. Ik zie papa nog door de dakgoot naar het slaapkamerraam van de buren schuifelen, kennelijk om te checken. Het gebeuren had verder niet te zeer mijn aandacht, ik was te jong voor zoiets als een meisje en een jongen, dus mij is ook ontgaan hoe dit uiteindelijk is afgelopen. Papa herinnerde zich de gebeurtenis wel, maar de afloop ook al niet. Het zal wel figuurlijk niets om het lijf gehad hebben. Daar op de Patrimoniumlaan hadden we eerst geen watercloset, maar een echte poepdoos. Geert Kil kwam om de zoveel weken langs om de gierput achter het huis leeg te scheppen. En ik herinner me dat er niet te veel water in de poepdoos mocht, omdat de tank anders te snel vol zou kunnen zijn. Een douche hadden we op de Patrimoniumlaan nog niet, laat staan warm stromend water. Van voor de tijd van het eigen lavet herinner ik me dat we 's winters op zaterdagmiddag als kinderen om beurten in de teil met warm water gingen die dan op de tafel in de woonkamer stond. Zoveel mogelijk water werd warm gemaakt op de kachel, waar je van boven een paar ringen uit kon halen, waarna een daarvoor geschikte waterketel als het ware tot in het vuur kon zakken om snel heet water te produceren. Later, toen oom Arie en tante Jans van de Gortstraat (zij woonden boven, bij opoe Van Braak) naar de Jan Steenstraat verhuisden, nieuwbouw in het 'Franse Gat', gingen we 's zaterdagsmiddags om beurten om bij hen in het lavet te douchen. Ik weet nog dat de haren om de week gewassen werden en dat de badkamer verwarmd werd door een petroleumstel. Daar zal dan ook wel tegelijk water op verwarmd geworden zijn, lijkt me. Dit dus totdat we zelf in de ouderslaapkamer een lavet kregen. Tot dan was er daar een granieten aanrecht. Papa timmerde de stellage waarop het lavet moest komen. En wellicht heeft in deze zelfde tijd de elektrische boiler in de keuken z'n intrede gedaan, zodat er boven ook warm water zou zijn. Mama wilde wel met de tijd mee! Zo was ze ook op tijd met een Hoover wasmachine. Nee, nog lang geen automaat. Het was een soort trommel die het wasgoed met water en al rond liet draaien. Meer niet. Er was een wringer om na de was zoveel mogelijk water uit het wasgoed te wringen. En de degelijke waslijnen bewezen natuurlijk goede diensten.
De Patrimoniumlaantijd was de tijd van 'moeder de vrouw is altijd thuis'. De vrouw ging niet de wereld in, maar de wereld kwam naar haar toe. Ik zie de melkboer met z'n bakfiets, bakker Van de Brink, die moest concurreren met de beide bakkers die er op de Patrimoniumlaan zaten, de chef van de Albert Heijn, die dinsdags het boodschappenboekje afhaalde en donderdags met een mandfiets (net als de bakker) de bestelling kwam afleveren. Ik zie de petroleumboer, de meteropnemer voor stadsgas, de meteropnemer voor de PUEM (elektriciteit) en de watermeteropnemer, die ter plekke elke zoveel weken de kosten berekenden en die ook aan de deur afrekenden. De kolenboer zagen we vooral in de zomer. Dan waren de kolen goedkoper en werd elke week of twee weken een grote zak kolen in het kolenhok gespaard. En voor papa's vee hadden we nog de meelboer, Van Baaren. In de eerste jaren waren we geabonneerd op de Draadomroep, een soort kabel met een schakelaar waarmee je omschakelde tussen radiokanalen. Later kwam er een kleine buizenradio. Die had een minuutje of wat meer nodig om warm te draaien alvorens er geluid uit kwam. Er was maar één elektrische zekering in huis in die tijd. De stop heette die. Ging die stuk, dan was alles uitgevallen. Een nieuwe zekering kostte kennelijk te veel, want papa had een oud stuk snoer waar hij, wanneer nodig, een dun draadje uit trok waarmee hij dan de noodzakelijke verbinding buiten de stop om herstelde. Dat werkte perfect. De veiligheid was waarschijnlijk ver te zoeken. De eerste televisietoestellen in de straat verschenen rond 1954, als ik me niet vergis. Aan een hoge antenne op het dak wist je waar een televisie was. Kinderen waren bij kinderuitzendingen welkom bij Van Hardeveld, bij ons aan de overkant en later ook bij de elektriciteitswinkel of de buren daarvan, een vijftal huizen verderop in de straat. De vloer van zo'n woonkamer zat dan zomaar vol met kinderen. Ik herinner me het programma 'de Verrekijker'. De uitzendingen kwamen toen van de NTS. In 1956 is het televisieland verzuild naar het model van de verzuiling in radioland.
Ik denk dat het vooral mama was die graag vooruit wilde. De zinnen werden logischerwijs gezet op een groter huis. Dat zou dan een koophuis moeten worden. Ook, maar niet alleen daarom werden we als gezin buitengewoon actief met de bezorging van folders, kranten, proefmonsters, bloembollen en heesters en andere. Ik ben zo bijvoorbeeld met grootverpakkingen kauwgum de winkels langs geweest om toonbankverkoop aan te moedigen. Het begon toen ik een jaar of negen was met de wekelijkse vijfhonderd foldertjes van de Vivo van Schimmel, die ik eerst stempelde en daarna bezorgde. Ik heb daar geen goede herinnering aan. Het was teveel voor mij als kind. Toen we verhuisden naar de Dijkstraat, kregen we van Van Engelenhoven, de fietsenmaker, toestemming om de pakketten kranten van 'Trouw', toen een middagkrant, bij hem voor de zaak uit te mogen laten laden in plaats van bij ons voor de voordeur. Zo ging het bezorgen van alles gewoon mee naar het nieuwe adres. Omdat we voor de nieuwe kerk, waarvoor grond was gekocht aan de Colijnstraat, veel oud papier ophaalden, beschikten we over een door leerlingen van de Ambachtsschool gemaakte handkar op twee fietswielen, die ik ook aan mijn fiets vastmaakte. Zo heb ik op mijn veertiende heel wat verhuisvrachtjes van de Patrimoniumlaan naar de Dijkstraat overgebracht, om ten slotte Ineke in de kinderwagen te verhuizen. Ik dacht dat dat ook achter de fiets moest kunnen, maar dat werd me toch verboden.
We verhuisden in de zomer van 1960 naar de Dijkstraat. Nog in hetzelfde jaar braken papa en mama er vanaf dat adres even tussenuit. Ik heb foto's waarop ze een dag en een nacht in Alphen aan de Rijn zijn, waarschijnlijk bij familie. Eén foto is bij een boerenhek, met een koe op de achtergrond en één bij een hooiberg. Tante Mien van Dam was die dagen bij ons om de zaak in het oog te houden, maar wij hadden meegekregen dat we nu zo groot waren, dat we heel veel ook zelf zouden kunnen regelen. Ik herinner me dat we 's avonds samen met tante Mien en oom Aart, nog buiten, zongen ''k Wil u o God mijn dank betalen, u prijzen in mijn avondlied.' Van 1960 en 1961 heb ik verder een aantal foto's die oom Wim is komen maken, onder andere van Ineke. Van 1 augustus 1960 is er een gezinsfoto in Ouwehands Dierenpark. In 1961 heb ik de fotografietaken naar me toe getrokken en tot nu toe valt het me zwaar die los te laten.
Toen ik 18, misschien net 19 was, haalde ik mijn rijbewijs. Er kwam een tijdje later (1966 of 1967) een auto, de XD-84-26, een tweeportiers (de portieren scharnierden niet voor, maar achter) tweetakt DKW-halfautomaat, die dus een automatische koppeling had. Op de veertig liter benzine ging er een liter olie in de tank. Die olie kochten we in literblikken, steeds een aantal tegelijk. De auto moest eerst terug naar de verkoper, de garage waar oom Hans werkte als boekhouder, omdat het ding te weinig wilde trekken. Hij kwam de berg naar Elst die eerste avond nauwelijks op. Een oudere vorige eigenaar scheen hem 'lui' te hebben gemaakt. Na wat gedoe kwam het goed met het vehikel en hebben we het zelfs van onder getectyleerd. Gewoon, door hem op de oprit op twee zandheuveltjes te rijden en eronder te gaan liggen. Enige tijd was ik de enige in huis met een rijbewijs. Maar papa en mama gingen ook lessen. En na mama haalde ook papa uiteindelijk, zijn elfde keer (datum eerste rijbewijs 24-6-1969), het roze papiertje. Pas nu hoor ik dat hij op advies van mama een doos sigaren voor de examinator meenam en dat het leek dat dat hielp. Overigens, als hij zou worden opgehaald om af te rijden, kon hij vooraf zomaar op de bank in slaap vallen en gewekt moeten worden als de auto voor stond. Dat moet toch iets over zijn levensinstelling zeggen, lijkt me. Wat die DKW betreft: Ooit schijnt mama geprobeerd te hebben de uitlaat met een stofzuigerstang of -slang te repareren. En in elk geval: die auto heeft enkele jaren goede en voor zover ik me herinner goedkope diensten bewezen.
Vanaf 18 of 19 jarige leeftijd onttrekt het gezinsleven zich aan mijn aandacht, eerst door persoonlijke problemen aan mijn kant en later doordat ik in militaire dienst moest. Ik fietste het grootste deel van mijn diensttijd dikwijls heen en weer tussen Garderen en Veenendaal, bij weer en wind, bijvoorbeeld om de jeugdvereniging te blijven bezoeken. Maar om half elf 's avonds moest ik alweer fietsen, om voor twaalf uur in de kazerne te kunnen zijn. Of ik vertrok om half zes 's ochtends om om zeven uur weer op mijn post te zijn. Ik herinner me een donkere avond dat ik op weg was naar huis met een enigszins lekke band en geen fietspomp had om bij te pompen, zodat ik af en toe onderweg ergens moest aanbellen en om een fietspomp vragen. Het viel me tegen dat zo weinig mensen klaarblijkelijk over een fietspomp beschikten. Papa kwam me tegemoet met een fietspomp achterop en we ontmoetten elkaar, denk ik, nabij Lunteren. Dat doet me denken aan de fietstocht die ik eerder, ik zal een jaar of 14 geweest zijn, met papa maakte naar Alphen aan de Rijn. We logeerden een nacht bij oom Thomas en tante Margje, in hun houten huisje aan het kanaal. Onderweg, in een schuur bij een buurtwinkeltje schuilend voor een bui, kreeg ik een flesje prik van papa. Het merk was Joy. Ik geloof niet dat je dat merk nu nog ziet.
En toen was ik dus al niet meer in huis en eigenlijk alleen nog op bezoek. Mama had het moeilijk om me los te laten. Bij papa heb ik dat nooit zo gevoeld. Ik vind hier het artikeltje in Ritmeesternieuws november 1974 over jubilarissen bij Ritmeester. Papa was er één van. Hij kreeg bij die gelegenheid, op 20 september 1974, het zal zijn veertigjarig dienstverband zijn geweest, de koninklijke onderscheiding in brons in de orde van Oranje-Nassau. Ik zie dat het eremetaal in dezelfde sessie aan anderen ook in goud en in zilver is uitgereikt. Maar zie: namens alle jubilarissen was het papa die het woord nam om te bedanken voor de feestmiddag. 'Onze dank gaat bovenal naar Hem', zo wordt hij in het artikel geciteerd, 'die ons de gezondheid en de kracht heeft gegeven om het werk in de afgelopen jaren te verrichten.' Als dat geen goud is! Een paar maanden later, toen wij ons huis in Genemuiden betrokken, hielp papa me een dag met het leggen van de door ons gekochte houten vloer. Om nog maar een herinnering te noemen.
Dijkstraat 125 werd Dijkstraat 96: terug naar de familiegrond. En daarna, inmiddels met pensioen, kwam de Edelmanlaan 60. Papa tuinierde nog volop, bij Harry en later bij Arris, rond de flat en bij de kerk. Op de Edelmanlaan was het dat papa plotseling zijn vrouw verloor. Een paar dagen kreeg hij nog, die hij ook nodig had om los te kunnen laten, voordat mama definitief vertrok.
En toen, het was augustus 2001, was papa alleen. Hij droomde nogal eens dat hij mama weer hoorde roepen. Maar hij paste zich aan en kon alleen verder. Dat kon hij nog steeds toen hij drie jaar later vrij plotseling nagenoeg blind werd. Hij had het er moeilijk mee, vooral met dat hij niet meer tuinieren kon en geen natuurfilms meer kon zien op de tv, maar hij schikte zich. Vele jaren was er een eend die op zijn balkon naar hem toe kwam en een nest bouwde in zijn plantenbak. Heel wat jonge eendjes beleefden hun eerste levenslicht daar op zijn balkon. Wat zat hij hij daar veel en wat zat hij daar graag! Een jaar of tien later, in 2014, kreeg papa een tia. Daarna lukte het niet goed meer om de draad voldoende op te pakken. Ik merkte op een bepaald moment dat hij niet meer met de magnetron om kon gaan en zijn warme maaltijd dan maar koud opat. 'Koud smaakt het ook goed', zei hij me letterlijk. We vonden een plaats in een verzorgingshuis, 'het Boveneind'. Vanaf dan zou hij geregeld, ook bij het burgemeestersbezoek voor zijn honderdste verjaardag, memoreren dat hij aan het Benedeneind werd geboren en zal eindigen in 'het Boveneind'. 'Wel opgeklommen dus', concludeerde de burgemeester terecht. Papa had op op zijn honderdste verjaardag acht kinderen, 26 kleinkinderen en 55 achterkleinkinderen, waarvan één achterkleindkind overleden.
Kort voor die honderdste verjaardag werd papa ziek. Hij verzwakte en werd geel. Een echo in het ziekenhuis, die hij nog wel wilde laten maken, maar die eigenlijk toch te zwaar voor hem bleek, leek te wijzen in de richting van alvleesklierkanker. Tien dagen na zijn honderdste verjaardag kwam hij voor het eerst niet meer uit bed. Papa ging bezig met de dood en verlangde daar ook naar. Hij benoemde zijn gevoel te willen gaan, maar dat zijn lichaam hem nog vast bleef houden. En ook wij spraken met hem bijvoorbeeld over hoe hij zijn begrafenis zou willen. Maar een paar weken later werd hij weer beter. De gele kleur verdween en de eetlust kwam terug, om maar te zwijgen van de levensmoed. Zo niet de lichaamskracht. Eenmaal nog zetten we hem uit bed op de stoel, maar dat bekwam hem niet goed en we waren genoodzaakt hem snel terug in bed te tillen. Als ik dit schrijf, ligt hij nu bijna tweeënhalve maand in bed. Soms denkt hij nog dat hij zelf naar de wc zal kunnen lopen, 'als jij me een beetje vasthoudt', maar helaas zit het er niet meer in. Zijn inprenting is erg slecht, maar zijn verhalen zijn er nog altijd. Hij heeft het niet opgegeven om te willen weten welke dag het is, of welk jaar, of hoe oud hij is. Hij vraagt ernaar vanuit de mist in zijn brein, maar hij houdt het niet meer vast, soms nog geen minuut. Dat leidt onder andere tot een eindeloze reeks van momenten van verbazing als hij hoort dat hij de honderd al is gepasseerd.
Het is de aan papa extra toegemeten tijd van deze laatste maanden die me op het idee bracht tot het schrijven van dit stuk. Op 9 december heb ik de voorlopige versie met papa kunnen doornemen. Opvallend hoeveel namen van heel vroeger die hij noemde toen ook bij mij terugkwamen. Maar ook gleed papa af en toe uit en gaf wendingen aan zijn herinneringen, waarvan ik weet dat ze niet juist kunnen zijn. Ik heb alles bij elkaar genomen getracht de beschreven grepen uit papa's levensgeschiedenis zo getrouw mogelijk te vertellen. Ter herinnering. Nadat ik papa de voorversie van dit stuk, in twee delen gesplitst, had voorgelezen, vroeg ik hem hoe hij op zijn leven terugkijkt. Hij dacht even na en zei toen: 'Ik weet niet meer wie het zei, maar iemand zei tegen me: Jij hebt altijd mogen leven onder een paraplu van zegeningen. En dat is waar ook. Ik heb het altijd heel goed gehad.'
Vandaag was ik weer bij mijn vader. De weken rijgen zich aaneen. Duidelijk is wel dat de diagnose die hij een paar maanden geleden kreeg niet juist is. Desalniettemin laat zijn energie het steeds meer afweten. Misschien speelt de rustgevende medicatie die hij krijgt daarin ook een rol. Maar hij zegt zelf dat hij geen moeite heeft met zijn slaperigheid. Zijn wereld is nu precies drie maanden niet groter dan zijn bed. Het besef van tijd is hij zelf helemaal kwijt. Maar hij kent en herkent zijn kinderen meestal feilloos en noemt soms zomaar adressen op. Die zijn de ene keer juist, dan weer niet. Hij overziet het verhaal van zijn leven en kent daarin nog veel details, alweer soms correct en soms ook niet. Hij is praktisch geheel afhankelijk geworden van verzorging. En hij is tevreden en voelt zich gezegend.
Als hij wakker is, komt de vraag minstens elke vijf minuten voorbij: 'Welke datum hebben we?' Steevast daarna de verbazing: 'Maar dan zou ik al over de honderd zijn!' Rekenen kan hij nog altijd en goed ook. Daar kan menig scholier in het voortgezet onderwijs, dat hij nooit gehad heeft, een puntje aan zuigen. Toen het even ging over hoe lang hij nu in bed ligt, zei hij ineens: 'Op Gods tijd zal ik opgeroepen worden.' We hadden het even over opgeroepen worden voor militaire dienst. Hij is ooit, waarschijnlijk in 1938, afgekeurd. Ik ken het verhaal. Hij had zich kort tevoren gemeld bij de huisarts met struma. Die keuring was ook ter sprake gekomen. Hij had jodiumhoudende medicatie nodig. Maar de huisarts adviseerde daarmee pas na de keuring te beginnen. Zo werd hij afgekeurd. 'We kunnen je niet gebruiken', hadden ze volgens mijn vader gezegd. Dat strumaverhaal had hij vandaag niet paraat, maar toen ik ermee kwam, herkende hij het wel. Vandaag meende hij eerst dat hij op zijn ogen afgekeurd is. Hetgeen dus niet klopt. Sedert 15 jaar is hij nagenoeg blind, maar in vroeger tijd had hij goede ogen. Toen hij blind geworden was, was hij vooral dankbaar voor de vele jaren dat hij goed had kunnen zien. Ik kwam bij hem terug op dat door God opgeroepen worden. Ineens werd zijn stem krachtig en helder. 'Ik geloof', zei hij, 'dat de Here Jezus de straf voor mijn zonden op zich genomen heeft op Golgotha.' En ik ... Mij sprongen de tranen in de ogen, omdat ik me niets kan voorstellen bij een God die deze man, mijn vader, zou willen straffen.
Vandaag was ik weer bij mijn vader. Ik was bezig met de vraag of zijn schemeren, het er zijn en toch ook door zijn slaperigheid er niet zijn, voortkomt uit zijn medicatie of uit zijn gestadige achteruitgang. Wat blijft er over van hem, nu hij steeds meer alles heeft losgelaten? Daar vlakbij hem besefte ik sterk hoe betrekkelijk het leven is, als een opkomende zon die na een vastgestelde tijd aan de andere zijde op vergelijkbare wijze zal ondergaan.
In de middag was hij een paar maal even helder. Eén van zijn uitspraken heb ik meteen opgeschreven, omdat die er het meest duidelijk en krachtig uit kwam: "Het kan nooit lang meer duren voordat de Here mij thuis roept", zei hij. "Ik denk wel eens: Maar rustig afwachten. Als de Here het tijd vindt, zal hij roepen: 'Arris, kom thuis!'"
Wat gun ik hem dat!
Het is 14 januari. Ik leg mijn hand op zijn hoofd, waarin zoveel beelden, gedachten en ervaringen als herinneringen zijn opgeslagen. Ik zou ze willen kopiëren, om ze door de tijd nog in te kunnen zien. Tegelijk weet ik hoeveel menselijks ook zo persoonlijk is, dat geen ander het zal kunnen bevatten. Hoe uniek zijn wij! En ik besef dat met mijn vader ook dit alles van het levenstoneel gaat verdwijnen. Dit voorheen krachtige lichaam met heel z'n verleden, altijd bereid om daadwerkelijk in te springen. Deze handen, die een leven lang werk verzet hebben. Die ook mij gedragen en opgevangen hebben. Deze man, mijn vader, die altijd deed wat hij kon doen. Die ons levenslessen leerde.
Te weten los te moeten laten, hij en ik. In hoeverre hij dat nu zelf nog beseft, weten we niet. Wel gebeurt er af en toe iets, maakt hij geluid en licht zijn gelaat op. Het is als een hunkering, alsof hij met zijn blinde ogen al iets ziet van het Licht achter de ondergaande zon. Met zijn laatste ademtocht zal alles in hem volle vrijheid vinden en uitvloeien in wat ik 'het Al' noem, het grotere wat ik niet bevatten kan en die hij eenvoudig 'zijn Vader' noemt. Zijn vader, voor wie hij niet bang is, zoveel heeft hij ons wel duidelijk gemaakt. Het zoeken naar houvast, zijn donkere bril, de zakdoek in z'n borstzakje, het valt allemaal weg nu. Zijn ziel is bezig met de laatste losmaking. Ik zie een geboorte, zo lijkt het. Leven dat ruimte zoekt en zich daartoe door de nauwte wringt. Zoals dat leven eigen is.
Ik was met het stukje over mijn vader (zie hier direct boven, 14-1-2020) rond twaalven vanmiddag op het punt op de knop 'Plaatsen' te klikken toen Trix binnenkwam en vroeg of ik het app-bericht over zijn overlijden had gezien. Dat had ik nog niet. Vlak tegen twaalf uur vanmorgen is Arris opgeroepen, zoals hij het zelf genoemd heeft. Hij heeft het Licht achter de ondergaande zon bereikt. Goddank!
Welkom iedereen, hier gekomen voor het afscheid van mijn en onze vader Arris Hardeman. Ik hoop dat ieder voor zich ook iets van hem mag verder dragen in het leven. En ik hoop dat, in een voor ons onzichtbaar perspectief, hijzelf er vandaag ook bij kan zijn.
Fragmenten
22-augustus-2017
Mooi dagje bij mijn vader vandaag. Als ik aankom, is hij bij het groepje geheugentraining. Dat is kennelijk naar dinsdag verplaatst. Ik zie het aan de rij rollators voor de tuinkamer. Hij is blij verheugd, als altijd. Maar hij wordt steeds ouder en dat is te zien ook. 'We zitten nou zeker bijna tegen de langste dag aan', zegt-ie en hij bedoelt kennelijk dat het medio juni is. 'Nee', zeg ik, we zijn alweer verder. 'Juli al?', vraag hij. 'Nog verder', zeg ik. 'Goeie grutten, augustus al?' Ik denk aan het drukke verkeer op de autoweg. De vakanties gaan voorbij. Ieder is op weg van start naar eigen finish, maar vanmorgen hadden veel mensen wel erg veel haast. Wat een rust dan hier. Zomaar achter de tijd aan te kunnen lopen.
25-9-2017
Ik lees de kaarten die hij kreeg voor zijn 98ste verjaardag nog eens voor. Ontroerend is deze tekst van een achterkleindochter van nog geen acht jaar oud: 'Ik wens u een fijne nieuw levensjaar gewensd en ik vind het zo bijzonder dat u zo lang op aarde blijft. Groeten, Amélie, u achterkleindochter.'
25-6-2018
Hij was z'n portemonnee weer eens kwijt en dat viel hem herhaaldelijk in vandaag. Of voelde hij dat er iets ontbrak in zijn kontzak? Steeds weer begon hij alles na te voelen. De eerste keer keek ik mee en deed een paar lades open. Na 30 seconden zoeken vroeg hij me: 'Weet jij eigenlijk nog waar we naar zoeken?' Het is misschien soms ook een genade om kort van memorie te zijn.
8-8-2018
Mijn vader is nu wat ik had gehoopt dat hem bespaard zou mogen blijven, omdat ik hem dit niet gunde. Hij raakt de weg kwijt en zoekt houvasten. 'Geef me eens rekensommen op', vraagt-ie. En ja, rekenen gaat prima, foutloos. Met het voortdurend verleggen van z'n grenzen voel ik hem steeds meer afscheid nemen van het leven.
17-9-2019
De laatste weken werd hij geel. De huisarts vermoedde een obstructie in de galweg. Vanmorgen lag hij in het ziekenhuis op de onderzoektafel. Met blote buik zette hij weer in: 'Als ge in nood gezeten, geen uitkomst ziet, wil dan nooit vergeten, God verlaat u niet', enzovoort. Ze hebben hem het hele lied laten uitzingen. Hoe vaak zul je op de onderzoektafel zoiets meemaken?
26-9-2019
De verzorging vertelde mijn zus met tranen in de ogen dat hij vanochtend, nadat hij gewassen was, in gebed ging. Hij bad zoals altijd voor allen die hem lief zijn en daarna: 'Zorgt u ook voor die meisjes die zo goed voor mij zorgen.'
3-10-2019
Ooit was ik kind, de eerste van acht bij mijn ouders. Nu mijn vader in zijn laatste dagen is, word ik me opnieuw bewust van de weerkerende processen in het mensenleven. Ooit was het mijn vader die ons te eten gaf, ook letterlijk, met een lepeltje. Nu was ik het gisteren die behoedzaam met een vorkje een stukje meegebrachte mango naar zijn mond bracht.
28-10-2019
Vanavond kwam een broer binnen en schrok hij wakker. Inmiddels was-ie al meer dan vijf weken niet meer uit bed geweest. Hij vroeg wat mijn broer midden in de nacht kwam doen en hij vertelde dat-ie na het brood eten maar vast naar bed was gegaan en gelijk was ingeslapen. 'Het maakt ook niet uit', vond hij vervolgens, 'omdat ik geen enkele afspraak verzuim. De agenda is leeg.'
6-1-2020
In de middag was hij een paar maal even helder. Eén van zijn uitspraken heb ik meteen opgeschreven, omdat die er het meest duidelijk en krachtig uit kwam: "Het kan nooit lang meer duren voordat de Here mij thuis roept", zei hij. "Ik denk wel eens: Maar rustig afwachten. Als de Here het tijd vindt, zal hij roepen: 'Arris, kom thuis!'"
14-1-2020
Ik leg mijn hand op zijn hoofd, waarin zoveel beelden, gedachten en ervaringen als herinneringen zijn opgeslagen. Het voorheen krachtige lichaam met heel z'n verleden, altijd bereid om daadwerkelijk in te springen. Deze handen, die een leven lang werk verzet hebben. Die ook mij gedragen en opgevangen hebben. Deze man, mijn vader, die altijd deed wat hij kon doen. Die ons levenslessen leerde.
Af en toe gebeurt er iets, maakt hij geluid en dan licht zijn gelaat op. Het is als een hunkering, alsof hij met zijn blinde ogen al iets ziet van het Licht achter de ondergaande zon. Met zijn laatste ademtocht zal alles in hem volle vrijheid vinden en uitvloeien in die hij eenvoudig 'zijn Vader' noemt. Zijn vader, voor wie hij niet bang is, zoveel heeft hij ons wel duidelijk gemaakt. Zijn ziel is bezig met de laatste losmaking. Ik zie een geboorte, zo lijkt het. Leven dat ruimte zoekt en zich daartoe door de nauwte wringt. Zoals dat leven eigen is.
--
Kyra en Naomi zijn mijn oudste kleinkinderen. Als peuters en ook nog als kleuters hebben ze mij talloze malen vergezeld als ik een dag naar mijn vader ging. Hij wilde ze in die tijd graag horen zingen en vroeg daar ook om. Jaren zijn voorbijgegaan. Nog eenmaal willen Kyra en Naomi voor hun oude opa zingen.